Чистай ярының тарихы, югалтулары һәм өметләре
– Чистайның яңа елга вокзалы хәзер дә кешеләргә ошый. Ял итү мөмкинлеге булган, якын-тирәдә яшәүчеләргә килерлек уңайлы урын барлыкка килде.
– Әйе, бу яхшы, ул чиста һәм пөхтә итеп эшләнгән. Тик шунысы кызганыч, ул елга буеннан күренми. Элеккеге елга вокзалы яхшы күренә иде. Ул суда басып тора иде, причалны чистарту проблемасы да юк иде. Ул елларда елга суднолары йөреше күбрәк үскән иде. Мин җитмешенче елларга кадәр Чулман буйлап сал куганнарын хәтерлим. Тагын тәгәрмәчле пароходлар, буксирлар йөри һәм мин аларда йөзә идем. Чулман өсте тулган иде! Кешеләрнең беркетелгән баржалар арасыннан үтеп өлгерә алмыйча һәлак булганнарын да хәтерлим: суднолар шулкадәр күп иде. Совет чорында яр буе полосасын төзекләндерү, әлбәттә, булмаган, әмма елга тормышы бик актив булган... Ә тагын элеккеге пристань янында спирт суырту трассасы булган, анда причал, насос булган һәм спирт торбалар буенча Энгельс урамындагы ликер-аракы заводына барган.
– Яр буендагы койма артында нәрсә яшерелгән?
– Бу элеккеге су алу урыны, 1910-1911 елгы кызыл кирпеч биналар. Хәзер бу шәхси биләмәләр һәм барысы да койма белән әйләндереп алынган. Ә элек анда чистарту корылмалары, насослар булган, Чулман суын Чистайга җибәргәннәр. Якынча 1990 елга кадәр Чистай Чулман суы белән тәэмин ителде һәм язын ул краннардан какао кебек көрән төстә килә иде. Аннары артезиан суга күчерделәр.
Ә алга таба абыйлы-энеле Нобельләрнең нефть ширкәте була. Мин үз кунакларымнан еш кына шуны сорыйм: Альфред Нобель Чистай белән ничек бәйле була ала? Бөтен Идел һәм бөтен Чулман буйлап бертуган Нобельләрнең «Бранобель» нефть ширкәтенең конторалары урнашкан була. Ә Чистай, Казаннан кала, икенче зур өяз шәһәре һәм Алабугадан күпкә әһәмиятлерәк иде. Биредә нефть баклары, складлар, үз янгын сүндерү бүлеге һәм ашханәләр булган. Аннары барысы да миллиләштерелде һәм монда нефть базасы булды. Елга буйлап суднолар килә һәм алардан бензин, дизель ягулыгы суыртыла һәм алга таба бөтен Чулман аръягына тарала... Шулай ук янәшәдә Рәхмәтуллиннарның керосин заводы урнашкан. Ә тагын да элегрәк Кекинның 1830нчы елларда төзелгән кәгазь эшкәртү заводы. Чистай яныннан борынгы заманнардан алып XX гасыр башына кадәр Урта Азиядән Казанга кадәр кәрван юлы үткән. Баштарак, Идел буйлап суднолар йөреше бурлак көчендә генә булганда, анда мамык белән кәрваннар барган. Шуңа күрә Чистайга китерелгән мамык арзан булган. Бу фабрика XIX гасыр ахырына кадәр эшләгән.
– Чистайда ниләр генә булмаган!
– Бөтен яр буе төзелгән, бер генә буш урын да булмаган. Барысын да Чулман буйлап алып килгәннәр. Чистайда тимер юл булмаган, гәрчә аны төзү турында сүз күп тапкырлар барса да, ул хәтта проектлаштырылган, аңа акча җыя башлаганнар. Ләкин барыбер төземәгәннәр, чөнки сәүдәгәрләр Стахеевлар моңа актив каршы торганнар. Алар ашлык чыгару буенча көндәшлек теләмәгәннәр, аны тимер юл белән, әлбәттә, елгага караганда чыгарырга уңайлырак булган.
Соляныйга таба бәрәңге складлары, бәрәңге причаллары урнашкан... Соляный складлары шулай дип аталганнар, чөнки монда Соляный пристане һәм амбарлар булган. Ягъни Змиево култыгы болыннарыннан алып Текә Тауга кадәр бөтен яр буе тиешенчә файдаланылган! Шәһәрнең икътисади тормышында Чулманның роле шулкадәр зур булган.
Хәзер монда, урманда, сәламәтлек сукмагы, Чулманның гүзәл күренешләрен күзәтү мәйданчыклары ясарга мөмкин булыр иде. Монда барысы да бар, кешеләр йөри, Чулманга сокланалар, әмма хәзерге вакытта берни дә җиһазландырылмаган. Җиһазландыру – дәүләт кайгыртуы булырга тиеш. Һәм монда зур суммалар таләп ителми, аларны табарга мөмкин. Гигантлык белән шөгыльләнергә кирәкми. Иң кыйммәтле корылма – яңа төзелгән шушы юл аша Текә Тау поселогына җәяүлеләр өчен кичү.
– Моның өчен, акчадан кала, нәрсә кирәк?
– Шәһәр үсешенең генераль планы булырга тиеш. Нинди биналар, корылмалар, бүген, иртәгә төзелмәсәләр дә, ләкин беркем дә үз корылмалары белән бу ниятне туктата алмасын өчен проектланган булырга тиеш. Һәм кайчан да булса бу булачак. Шәһәр бит кешеләр өчен төзелгән, без монда яшибез, безгә монда уңайлы булырга тиеш. Шәһәрне төзекләндерү һәм тормыш белән тәэмин итүгә катнашы булган барлык хуҗалыклар үзара нәрсә эшләүләрен килештерергә тиешләр. Мәсәлән, юллар салганда, чыбыклар тартканда... Бәлки, бу 10-15 процентка кыйммәтрәккә чыгар, әмма аның каравы шәһәр халкы өчен уңайлырак булыр. Чистай фрагментар рәвештә сибелгән: тарихның бер өлеше анда, берсе монда һәм бу фрагментарлык белән нидер эшләргә кирәк. Буш урыннарны шундый ук тарихи стильдәге корылмалар белән тутырырга һәм инде булган биналарны ничектер файдаланырга кирәк. Менә, мәсәлән, Бутлеров һәм Карл Маркс почмагындагы мемориаль такта эленеп торган йорт – картиналар галереясы өчен менә дигән урын. Теләсә кайсы рәссам сезгә шуны әйтәчәк. Анда төньякка, Чулманга таба зур тәрәзәләр бар, ягъни яктылык күп булачак, ләкин картиналар кояштан җемелдәмәячәк. Ә хәзер ул буш тора һәм җимерелә.
Нет комментариев