Чистай ярының тарихы, югалтулары һәм өметләре
Бу юлы Чистай белгече Сергей Кронберг белән без Чулман яры буйлап йөреп кайтырга булдык. Ә дөресрәге – юлның күп өлешен машинада уздык, чөнки Чистай яр буе линиясе озын. Анда игътибарга лаеклы урыннар һәм объектлар бик күп, барысы да тарих белән сулый. Һәм бу үткән заман тарихы гына түгел: без Чистай турында Чулманга таба җәелгән шәһәр буларак сөйләгәндә, моның безгә хәзер дә мөһим булуын таныйбыз. Гади икътисад һәм югары мәдәни мәгънәдә безнең хәзинәбез – Чистай шәһәренең Чулман ярын ничек файдаланырга?
– Сергей Борисович, сәфәребезне Чистай дамбасына керүдән башлыйк. Хәзер затонда иске ташландык суднолар күгәреп ята. Элек монда нәрсә булган?
– Мин бу урынны ташландык кораблар зираты дип атыйм. Бала чакта без монда су коендык, комлы уңайлы пляж бар иде. Көз көне бирегә баржалар китерә иделәр. Чистайда затон бик уңайлы бит. Ә сиксәненче еллар азагында – туксанынчы еллар башында «зират» барлыкка килә башлый. Биредә кайчандыр Саескан тавы кичүендә эшләгән өч паром, теплоходлар һәм башка иске суднолар тора. Монда менә дигән музей ясап була! Машина отделениесеннән капитан рубкасына кадәр судноларны карап чыгарга мөмкин булыр иде. Балалар өчен нинди бәхет булыр иде!
– Калининградта диңгез суднолары өчен шундый музей бар, ә монда елга суднолары өчен ясарга мөмкин. Әйе, бу туристлар өчен дә, чистайлылар өчен дә бик кызыклы булыр иде.
– Дамба – Чистайда йөрү өчен иң кызыклы урыннарның берсе. Монда агачлар искиткеч. Ләкин менә хәзер кемдер дамбадан әле бер урында, әле икенче урында бут ташын казып чыгара. Һәм бу аны дулкыннар һәм җил белән бергә җимерә. Тагын менә нәрсә: безнең Чистайда порт янында көймәне суга төшерергә мөмкин булган бердәнбер легаль урын бар. Башка урыннарда, дамбага кергәндә дә, тыю билгеләре тора. Ләкин кешеләр барыбер монда киләләр, чөнки монда уңайлы төшү юлы.
– Моннан хокукый нигилизм килеп чыга, ягъни кешеләр закон бозарга күнегә, моны гадәти нәрсә дип саный башлый.
– Ә ни өчен халыкка таба адым ясамаска, әлеге судноны төшерү урынын законлаштырмаска? Барыбер кешеләр моны эшли һәм эшләячәкләр бит.
– Бу урыннарда кайчандыр Успение хатын-кызлар монастыре булган. Аңардан нәрсә калды? Чиркәү бит сакланмаган.
– Чиркәү сакланмаган, әмма аңа таба түшәлгән юлның калган урыннары күренә. Аны төзекләндерергә теләделәр, ләкин куллары барып җитмәде. 1911-15 еллардагы монахинялар корпусы сакланган, соңыннан аны эвакуацияләнгәннәр өчен фатирларга үзгәрткәннәр.
Хәзер анда хосусыйлаштырылган торак, бу, һичшиксез, йорт буш торганга караганда яхшырак. Йортта: «Бу корпус монахиня булырга әзерләнүче Ксения Васильевна Казанцева тырышлыгы белән төзелгән» дигән язу бар. Ул Юзеев заводы кирпеченнән төзелгән. Тамгалы кирпечләрне табарга була. Кайчакта мин монда алып килгән экскурсантлар, кирпечтә тәпи эзе табып, мине гаҗәпләндерделәр. 1915 елдан сәлам!
– Иске кирпеч нинди яхшы саклана!
– Риваять буенча, партиядән бер поддонны махсус бәреп төшергәннәр. Әгәр бер генә кирпеч ватылган булса да партияне яраксызга чыгарганнар, чөнки анда ярыклар да булырга тиеш булмаган. Монахинялар корпусы фасадына кирпечтән матур рәсем ясалган. Шулай ук Казан епархия архитекторы Николай Федорович Малиновский проекты буенча 1911 елда төзелгән ашханә дә сакланган. Анда беренче катта, хәзерге склад урнашкан аш бүлмәсендә гөмбәзле түшәмнәр һәм түшәм бизәкләре сакланган. Икенче катта остаханәләр булган.
Монастырь тарихы 1854 елдан ук башлана, ул вакытта монастырьны Дмитрий Андреевич Поляковның үз акчаларына төзү теләге турында үтенечләр бирелә башлый. Ул Чистайның иске диндәгеләр шәһәре булуына һәм православие динен ныгытырга кирәклегенә басым ясый. Ләкин ул тиздән вафат була. Аннары моның белән аның улы шөгыльләнгән. Һәм 1864 елда гына император Чистайда монастырь төзергә рөхсәт бирүче Указга кул куйган. Ул вакытка улы да үлгән була, ә оныгы моның белән шөгыльләнергә теләмәгән. Казанда узган суд аны бабасы вәгъдә иткән акчаны, хәтта арттырып, монастырьга кертергә мәҗбүр иткән! Һәм ул барысын да биргән. Монастырь төзелә башлый. Монда алма бакчасы булган. Моннан биш ел элек мин монда алмагач, зират коймасының бер кисәген һәм таш түшәлгән юлларның калдыкларын тапкан идем.
– Сакланган биналарның кайсысы иң борынгысы соң?
– Аш бүлмәсе якынча 1870 елда төзелгән. Ул кирпечтән салынган, ә башка корылмалар агач булганнар. Ләкин ул мондый сыйфатта танылмаган һәм аны, белмәү аркасында, җимерергә мөмкиннәр. Гәрчә Надежда Геннадьевна Вәлиеваның «Чистопольский Успенский женский монастырь» китабында бик яхшы тикшеренү бар, анда барлык биналар, аларның барлык үлчәмнәре һәм күрше биналарга кадәр үлчәмнәре күрсәтелгән. Чагыштыру ысулы белән менә моның нәкъ менә иске аш бүлмәсе булуын исәпләп чыгарырга мөмкин, башка вариантлар була алмый, бу бары тик математик мәсьәлә һәм мин аны хәл иттем.
Шулай ук биналардан элеккеге причта йорты – хәзер Сергий Радонежский мәхәлләсе, аның карамагындагы хуҗалык корылмалары калган... Ә каршысында ике катлы агач чиркәү –мәхәллә мәктәбе була, анда 125 кеше укыган. Аны бетоннан төзү өчен сүттеләр. Мәктәпне сүттеләр, ә бетоннан барыбер төземәделәр.
– Җимерелеп барган иске дәваханә бик кызганыч.
– Әйе, ул җимерелә. Әле түбәсе сакланган, ләкин эчтә җил уйный. Музей-тыюлык директоры Светлана Анатольевна Скучаева биредә Совет стилендәге санаторий булырга мөмкин, дип сөйләде. Зур территория, менә дигән парк... Без булганның кадерен белмибез. Элегрәк биредә сәүдәгәр Василий Григорьевич Челышевның җиләк-җимеш бакчасы булган. Монда бит Чистайның чиге булган, монастырь шәһәрдән читтә торган. Өлкәннәр сөйләвенчә, 1950 елларга кадәр биредә алмагачлар үскән. Ә аннары барысын да казып бетергәннәр. Ул заманнардан кызыл кирпечтән матур бина сакланып калган, анда хәзер хатын-кызлар консультациясе.
Дәвамы бар.
Нет комментариев