Радик Вафин: «Һәр әтине социаль актив булырга чакырам»

Радик Газинур улы Вафин – биш бала әтисе. Ләкин ул әти роле аның үз балалары белән генә чикләнә дип санамый. Радик Вафин «Камалия» ял итү-үсеш үзәген җитәкли, ярдәм һәм остазлык кирәк булган бик күп балаларны күрә. Балалар белән эшләү ир-атларның үзләренә, аларның ир-ат энергиясенә, иң яхшы сыйфатларына файда китерә, дип саный ул. Без аның белән гаиләдә һәм җәмгыятьтә әтинең роле турында сөйләштек. 

–Радик Газинурович, сезнең ничә кызыгыз, ничә улыгыз бар?

– Минем өч кызым, ике улым бар.

– Кызларны һәм улларны әтиләр күзлегеннән тәрбияләүдә аерма бармы?      

– Чынлыкта бу нык аерыла. Безнең гаиләдә без барыбыз да малайлар идек, бер генә туганнан туган сеңелебез бар. Без аны күз карасыдай саклый идек. Һәм минем гаиләдә беренче булып улым, ә аннары кызым тугач, мин моның никадәр аерылып торуын аңладым. Әгәр улың белән сөйләшү кыска булса, кызың янына болай гына килеп булмый, барысын да саклык белән, ягымлы итеп эшләргә, күбрәк кочакларга, иркәләргә кирәк. Улым белән бераз кырысрак булсаң да ярый, ә кызым белән алай барып чыкмаячак, кызларның психологиясе башка. Әле хатыным белән безнең балаларыбыз булганчы, ә без моны өч ел көттек, мин балаларыңның нинди булуын теләсәң, син шундый әти булырга тиешсең дип аңлый идем. Әгәр дә аларның сәламәт яшәү рәвеше алып баруын телисең икән, үзең дә сәламәт яшәү рәвеше алып барырга тиешсең.

– Ә балалар хезмәтне җәза итеп кабул итмәсеннәр өчен хезмәт тәрбиясен ничек оештырырга?

– Замана чынбарлыгында бу бик катлаулы эш. Балаларның хәзер барысы да бар. Аларга тагын нидер җитми. Кайбер блогерлар диванда ятарга, бернәрсә дә эшләмәскә һәм миллионнарча акча эшләргә мөмкин дип тәкъдим итә. Һәм шунда син балаларга киләсең һәм аларга эшләргә кирәклеген сөйлисең. Аларда шунда ук каршылык барлыкка килә: ә нигә?! Һәм тагын кеше психологиясе дә роль уйный: эшләү һәм эшләмәү арасында ул һәрвакыт эшләмәүне сайлый. Балаларны хезмәт процессына җәлеп итә белү мөһим. Нәкъ менә җәлеп итәргә, ә эшне тапшырырга һәм эшләмәгән очракта җәза бирергә генә түгел. Бу катлаулы эш, чөнки без тиз нәтиҗәләр телибез. Әгәр без бүлмәдә тәртип булырга тиеш дип әйтәбез икән, без монда һәм хәзер тәртип булуын телибез. Әмма чынлыкта, әгәр без тәртип булуын телибез икән, без бу хакта бүлмәдә тәртип булганда сөйләргә тиеш. Мин кайчакта җиденче-сигезенче сыйныф укучыларының бер-берсенә алъяпкычлар бәйли алмавын күрәм. Балалар программалаштыруга йөри, ләкин төен бәйли алмыйлар.

– Замана балаларының, хәер, өлкәннәрнең дә, цифрлы дөньяга кереп китүләре турында нәрсә уйлыйсыз?

– Бүгенге көндә тормышыбызның ике өлешкә бүленгәнен бик азлар гына аңлый: берсе – офлайн, икенчесе – онлайн. Һәм әгәр офлайнда безгә балачактан нәрсә яхшы, нәрсә начар икәнен һәм дөреслекне ялганнан ничек аерырга, кешеләр белән ничек үзара эш итәргә икәнен аңлатсалар, онлайн тормышта кешеләр бөтенләй башка булырга мөмкин. Реаль тормышта без гигиенаның нәрсә икәнен, аны саклау никадәр мөһим булуын яхшы аңлыйбыз, ә виртуаль гигиена бездә еш кына юк. Анда аңлаешсыз кешеләр белән аралашу булырга мөмкин, син ир-ат исеме астында хатын-кыз белән аралашырга мөмкин. Моңардан беркем дә сакланмаган. Әмма бу онлайн тормышны кешеләр җитди кабул итми. Ә ул аларны чынбарлыкка караганда идеологик яктан күбрәк җәлеп итә. Блогерлар экран аша бер тормышны күрсәтә, чынбарлыкта ул бөтенләй башка булырга мөмкин, тик караган кеше моны аңламый, ул көнләшә башларга мөмкин. Балаларның да күпчелеге ак көнчелек белән көнләшә белми.

– Бу кайчан башлана соң?

– Хәзер барысы да баланың игътибарын киметү өчен эшләнә. Балага нибары бер яшь булырга мөмкин, ул көйсезләнә, ашаудан баш тарта һәм аны ашату өчен мультфильм кабызып куялар. Ягъни мультфильм – тәмлеткеч, балландыргыч ролен үти. Һәм балага онлайн-форматка китү җиңелрәк була. Әмма бу өлкән кешеләргә дә, әгәр алар тормышка әзер булмасалар, җиңелрәк.

– Сезнең гаиләгез бу проблеманы ничек хәл итә?

– Бездә баштан ук андый проблема булмады. Бездә ата-ана контроле бар: без балаларга смартфонда кайбер кушымталарны рөхсәт итмибез һәм сәбәпләрен аңлатабыз. Һәм баштан ук бездә балаларның көйсезлеген смартфон яки планшет белән «тәмлеткән» булмады. Телефоннардан файдалану буенча чикләүләр бар, әмма унбер яшьлек олы улымның чикләүләрен мин инде бетердем. Ул үзенең экран вакыты нинди булуын үзе күзәтә һәм ул үзенә ике атнага цифрлы детокс оештыра ала һәм телефоннан файдаланмаска мөмкин. Хәтта аны зарядкага куярга да оныта. Шулай булгач, бу ул яши алмаган нәрсә түгел.

– Балаларны моңа ничек,  нинди чакыру аша алып барырга?

– Нәкъ менә чакыру аркылы шуны эшләргә кирәк тә. Балаларга чакырулар ошый, моннан тыш, аларда хәзер проект фикерләве. Иң мөһиме – тыймаска, җәза итеп күрсәтмәскә. Сухомлинский әгәр без балаларда тискәре нәрсәгә сәламәт (ассызыклыйм: сәламәт!) нәфрәт уятырга телибез икән, без моны иң иртә этапта эшләргә, моның ни өчен зарарлы булуын аңлатырга тиешбез. Мәсәлән, тәмәке тартучы кешеләрнең моңардан интегүен, ташларга теләүләрен, ләкин булдыра алмауларын аңлатырга кирәк. Телефон белән дә шул ук хәл. Аңа ияләшүне көтмәскә, ә алдан ук цифрлы гигиена турында сөйләргә. Баланың тешләрен ничек чистартуына гына игътибар итмәскә, ә аларның онлайн тормышта хәлләре белән кызыксынырга, барысы да яхшымы, анда нинди кешеләр белән аралашуын сорарга.

– Миңа һәрвакыт гаиләдә балалар күбрәк булганда бу, тәрбия күзлегеннән караганда, җиңелрәк, ә авыррак түгел дип тоела…

– Сез хаклы. Минем шәхси карашым шундый: гаиләдә бер-ике баласы булганнарга барыннан да катлаулырак. Ата-аналар бик тә үзәкләштерелгән булалар, заманча чынбарлыкларга иярәләр, «көндәшлеккә сәләтле бала» үстерергә телиләр, аның индивидуаль үзенчәлекләрен исәпкә алмыйлар, балалары барлыгына, аның кулдан тотып торуына куанырга оныталар. Ә бит вакыт бик тиз уза, балалар үсә, кайвакыт хәтта әти-әниләреннән ояла башлыйлар. Балалар күп булганда җиңелрәк. Берсен тәрбияләп, син башка балаларны да тәрбиялисең һәм алар үзләре бер-берсен тәрбиялиләр. Бу инде гаилә кыйммәтләрен һәм традицияләрен салу өчен тәрбияви мохит.

Тик шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, күпбалалык кыйммәтен салу кыен. Күпбалалык синең нәрсәдән дә булса мәхрүм булуыңа сәбәп булырга мөмкин бит. Син мохтаҗлар категориясенә эләгә аласың, мыскыллау объекты була аласың. Балаларга байлык – акча белән үлчәнә торган әйбер түгел, зур гаилә – ул безнең көч, безнең нәсел, бездә ата-бабаларыбыз дәвам итә, дип җиткерү бик мөһим.

– Моның өчен энергия кирәк бит. Сезгә ничә яшь?

– Утыз тугыз. Әлбәттә, балалар тонуста тоталар. Һәр кеше урта яшь кризисы кичерә. Балалар да, оныклар да бу кризисны кичерергә ярдәм итә. Ир-атлар өчен, гомумән, хезмәт итү бик мөһим. Үзләренә шөгыль таба алмаган ир-атлар эчәләр, эчкечегә әвереләләр.

– Гаиләдә әнинең роле нинди?

– Әни – кеше тормышында беренче, әти инде аннан соң. Әнидән башка булмый. Әниләр – гаилә учагын саклаучылар, өй эчендә кәеф тудыручылар. Әнине беркем дә алыштыра алмаячак. Әмма безнең шәһәрдә балаларын үзләре генә тәрбияләүче әтиләр бар һәм алар чын геройлар. Мин моның ничек булуын күз алдына китерә алам. Хатыным ун көн бала тудыру йортында булганда, мин дүрт бала белән акылдан шаша яздым. Ярый әле әти-әниләр ярдәм итә.

Хәзерге имин вакыт ир-атларга тонуста булмаска мөмкинлек бирә. Җәмгыятьтә аерылышуларның күп булуы бары тик әниләр генә тәрбияләгән балаларның тулы бер буыны үсүенә китерә. Ир-атлар батырлык күрсәтү дигән нәрсәне онытып баралар, батырлык – ул авырлыкларны ничек җиңә алуың. Һәм әниләр белән генә үскән балаларда батырлык формалаштыру авыр.

Мин һәр ир-атны үзе һәм балалары янында булганнарга игътибар итәргә чакырам. Чөнки бүген, ни кызганыч, күп кенә ир-атлар үзләреннән социаль җаваплылыкны алганнар. Алар гаиләне тәэмин итәләр, акча эшлиләр, әмма социаль җаваплылыкны хатын-кызлар җилкәсенә салалар. Мәгарифтә, авыруларны дәвалауда, ата-аналар комитетларында бары хатын-кызлар гына диярлек. Бу бит дөрес түгел: әти роле – зур роль. Мин һәр әтине социаль актив булырга, ата-аналар комитетына керергә, чараларда катнашырга чакырам. Бу бала гомерлеккә истә калдырачак тәэсирләр. Ул әтисенең, көчле олы ир-атның, үз вакытын аны социальләштерү һәм вакытын ниндидер җәмәгатьчелек бурычлары өчен сарыф иткәнен истә калдырачак.

–Ни кызганыч, кайбер балалар әтисез үсә, төрле сәбәпләр аркасында шулай килеп чыга. Акыллы хатын мондый баланың тормышын ничек оештыра ала?

– Беренчедән, әти нинди генә булмасын, бала күңеленә аның тискәре образын салырга кирәкми. Хәтта әти бала туганчы ук юкка чыккан булса да. Һәрхәлдә, аның ярдәмендә бала дөньяга килгән бит. Әтисенең тискәре образы булган кызга шәхси тормышында үз бәхетен табуы авыр булачак, ә малай йомшак булып үсәчәк, һәрвакыт гаеплеләрне эзләячәк.

Бала үскән саен, аның ир-егетләр арасында була алырлык мохит табу мөһим. Шуңа күрә мин ир-атларны активлашырга өндим: ир-ат ролен үтәргә кирәк булган меңләгән бала бар. Безнең илдә аерылышуларның күпме булуын исәпкә алсак, хәтта миллионнарча. Бу спорт, яхшы тренер булырга мөмкин. Бәлки, аерым укыту, кадет мәгариф проектлары, волонтерлык оешмалары. Безнең Чистайда 2016 елдан бирле «Ир-егетләр лабораториясе» проекты бар. Башта без мәчет базасында чын-чынлап ир-егетләр остаханәсе ачтык, анда безнең Илфак Зөлкарнәев укытты, ул хәзер махсус хәрби операциядә. Ләкин мәчеткә барысы да килә алмый. Шуңа күрә без 2020 елда безнең «Камалия»дә шундый остаханә эшләтеп җибәрдек, анда теләгән һәркем язылырга мөмкин. Бу юнәлешне мин үзем алып барам, чөнки аны тапшырыр кеше юк. Барлык ир-атлар акча эшләргә тели, ә агарту эше белән шөгыльләнергә теләмиләр. Без остаханәдә эш кораллары белән генә эшләп калмыйбыз, ир-ат сыйфатларын, намуслылык, шәфкатьлелек, батырлык кебек төшенчәләрне анализлыйбыз. Без көндәлек тормышта бу сүзләрне кулланганда алар артында нинди зур мәгънә торганын аңламыйбыз. Ә дәресләрдә без алар турында сөйләшәбез, гыйбрәтле хикәяләр укыйбыз, кызыклы кешеләрне кунакка чакырабыз. Ә аннары гына балалар өйдәге эшләрне башкара алсыннар өчен хезмәт белән дә шөгыльләнәбез. Безнең бурыч – малайлар һәм кызлар арасында социаль үзгәрешләр лидерларын үстерү. Хәтта начар мохиткә эләксәләр дә, алар аны яхшы якка үзгәртә алырлык шәхесләр тәрбияләү.