Профессор Хатыйп Миңнегуловның «Гакыллылар тыңлар, аңлар...» исемле яңа җыентыгы басылып чыкты

Китап авторны «Татары года-2025» премиясе белән бүләкләү хәбәре белән башланып китә. Шуннан соң кереш язмалары («Кереш урынына» - «Агымдагы чирек гасырның соңгы елына мөнәсәбәтле кайбер фикерләр», һәм «Кереш сүз урынына») урнаша.

Төзелеше ягыннан карасак, I нче бүлектә Х. Миңнегуловның 2025 елда язылган хезмәтләре (шулай ук элегрәк басылган аерым мәкаләләре) урын ала; II нче бүлек («Галим турында») - башка авторларның Х. Миңнегулов турында һәм аңа кагылышлы язмалары (нигездә, 2025 елгы); III нче бүлек - Х.Й. Миңнегулов исемендәге VI Халыкара конференция материаллары; IV нче бүлек («Төрлесеннән») - архив, хроника һәм төрле материаллардан гыйбарәт; V нче бүлек татар-казакъ әдәби багланышларга багышланган; VI нче бүлек биобиблио­график материалларны үз эченә ала.

Әлеге хезмәттә шулай ук Чистай төбәгендә  туган Гаяз Исхакыйның  иҗатына, аның исеменә, туган ягына әйләнеп кайтуына  һәм Чистай  шәһәренең үзенә  һәм авыллар  тарихына  багышланган китапларга гомуми күзәтү ясалган.

Автор хезмәтләре

Китап Кол Галинең үлемсез «Кыйссаи Йосыф» әсәре турында фикерләр белән ачыла; шул ук темага Лилия Хөснетдинованың «Өмет уяту» язмасы һәм «Гакыллылар тыңлар, аңлар, белер имди» исемле мәкаләсе багышлана (китап исеме Мөхәммәдьяр сүзләреннән алынган). Каюм Насыйриның тууына 200 ел тулуга багышланган язма аерым урын тота. Гаяз Исхакый кузгалткан әдәби процессларда татар әдәбияты тарихы карала. Шакир Абиловның тууына 110 ел уңаеннан «Мөхәммәдьярларга тиң шәхес» һәм «Әдәбият белеменең имән баганасы» язмалары басыла. Шагыйрә Гәүһәр Туганайның Зәй-Каратай, Писмән-Лениногорск якларына багышланган кайбер шигырьләре турында әңгәмә дә бар. Драматург Туфан Миңнуллинның тууына 90 ел тулу (25.08.1935 – 04.05.2012) уңаеннан язылган язма аны «халкыбызның фидакарь угылы» итеп тану турында. Көнчыгыш әдәбияты классигы Саиф Сарайның тууына 660 ел тулуга «Певец гуманизма» язмасы багышлана. Урта гасыр һәм соңгы чорлар темаларына «Улус Джучи һәм Алтын Урдадан соңгы татар ханлыклары әдәбияты», «XVII-XVIII гасырлар татар әдәбиятына гомуми караш» (русча), «Казан университетында татар сүз сәнгате» (русча) кебек тикшеренү эшләре керә. Прозаик Гүзәл Әдһәмнең хикәя-повестьлары турындагы язма да шул рәттә.

Әдәби багланышлар һәм тәрҗемә темасы буенча: тәрҗемәче Фатих Кутлу иҗаты ике мәкаләгә кертелгән - «Татар әдәбиятын төрки телле укучыларга җиткерүче» һәм Төркиядә һәм Казанда аның тәрҗемәсендә нәшер ителгән татар әдәбияты ядкәрләре турындагы материал. Казах халкының бөек шагыйре Абай һәм татар дөньясы темасы аерым карала. Әхмәд Дониш һәм XIX гасыр татар мәгърифәтчелек әдәбияты турындагы мәкалә (русча) типологик охшашлыклар һәм багланышларга игътибар итә. Төркмән суфие Әхмәд Ясавиның иҗаты һәм аның татар әдәбиятындагы традицияләре турындагы хезмәт төркмән, рус һәм инглиз телләрендә тәкъдим ителә. Татар-төрек әдәби багланышлары да күздә тотыла.

Истәлек язмалары төрке­мендә татар теленең фидакарь көрәшчесе Р.А. Юсупов, меңләгән шәкерт-студент тәрбияләгән Н.Х. Ванапов (80 яшь), «безнең чорның Каюм Насыйрие» дип аталган М. Әхмәтжанов турында язмалар бер урында тупланган. 85 яшьлек юбилеена багышланган иҗат җыентыгы турында русча язма да китерелә. Хезмәттәше Флера Әкрам кызы Ганиеваның (25.03.1940-15.09.2025) истәлегенә «Чордашым, хезмәттәшем» язмасы бик эчтәлекле. Иҗтимагый-рухи тормышыбызның күренекле вәкиле Мансур Хәсәновның 95 еллыгы һәм аның «Диалоги...» китабының (2025) чыгуы уңаеннан бәйрәм итү дә шул төркемгә керә.

Милли-мәгърифәт тормышы темасына «Апрель - милли-мәдәни, мәгърифәтле тормышның кайнаган ае» язмасыннан Татарстан Язучылар берлегенең ХХ корылтаена карата фикер-күзәтүләргә, «Чис­тайлыларга игелек телим» язмасына кадәр милли-мәгърифәт өлкәсендәге төрле чаралар чагылдырыла. «Мәдәни җомга» газетасының 30 еллыгы «Милли-рухи тормышыбызның елъязмасы» дип бәяләнә. «Мирас» журналының 35 еллыгы уңаеннан өч язма («Рухи мирасыбызны җиткерүнең мөһим бер мөнбәре», «Шура»ның рухи дәвамчысы», «Мирас» сүзе рас булсын!») кертелә. Радио-телевидение белән хезмәттәшлек темасы аерым карала. Тәҗетдин Ялчыгол исемендәге 12 нче «укулар» (24.09.2025) һәм «Милләт җыены» (26-28.08.2025) хакында хроникаль язмалар китапта үз урынын тапкан.

Галим турында

«Гасырларны тоташтыручы галим» (Наилә Потеева-Фатыйхова) дип аталган таныштыру язмасыннан китапның зур бүлекләренең берсе башланып китә. Анда Нәсимә Миңнегулованың «Кулымда абый китабы», Энҗе Әгъләмованың «Хатыйп Миңнегуловның яңа китабы» турында язмалары, Рәҗәп Бәдретдиновның «Хатыйп Миңнегуловның фәнни мәктәбе», Фатих Кутлуның «Гали дә ул, гади дә», Зөлфәт Хәйрулланың «Хатыйп абый Миңнегуловка. Дусларча шәрҗ», Фатыйх Урманченең «Ераклардан килгән чишмәләр» исемле эшләре урын алган.

Шуның белән янәшә галим­нең юбилейлары һәм очрашулары уңаеннан язылган кыска мәкаләләр җыелган - алар Т.Х. Сөләйманованың «Очрашу мизгелләре», Р.Р. Сафинаның «Миллиардың берсе», И.Р. Сафиуллинның «Күркәм эшле бөек кеше», Л.Р. Фазуллинаның һәм Р.Ф. Гатауллинаның «Хатыйп абый ул тарихның үзе төсле», А. Файрушинаның «Белем нуры», Р.Р. Фәхретдиновның «Бөек шәхес», Ә.А. Хаҗиеваның «Милләт улы», Р.Р. Хәмитова һәм А.И. Мансуровларның «Тик мең елга бер туа», А.М. Хәсәнованың «Син кояш кебек!», Л.М. Хисамованың «Хатыйп абыйга мактау сүзләре», С.И. Шәфигуллинаның «Хатыйп ага Миңнегуловка багышлап», А.Р. Шиһапованың «Чын хәзинә булырлык», Р.Х. Юнысованың «Татар данын яклый белгән әдип», И.Р. Янбухтинның эссе һәм «Хатип Юсупович Миңнегулов» акростихы. «Татар әдәбиятының актуаль проблемалары һәм төрле чор һәм халыкларның каләм осталары эшчәнлеге» дигән тулы характердагы язма, Габидуллинаның «Х.Й. Миңнегулов хезмәт­ләрендә әдәби багланышлар проблемалары» (русча), Тимуршинаның «Татар иленең бөек шәхесе», Х.Ч. Алишинаның ике язмасы - «Төрле еллар язмалары» һәм «Энциклопедик белемле кеше» (икесе дә русча), Раил Садретдиновның «Хатыйп Миңнегулов татар матбугатына хезмәттә» исемле язмалары да шул бүлекнең эчтәлеген ача.

«Дөньяда сузебез бар...» атамалы чираттагы җыентыгыннан

Әлеге бүлек 2026 елның 6 февралендә үткән Х.Й. Миңнегулов исемендәге VI Халыкара конференция материалларына багышланган. Аның төп үзенчәлеге - галимнең иҗтимагый-гыйльми тор­мышы­ның төрле якларына күз салынуы. Бүлекнең рубрикасының исеме - «татар әдәбияты тарихын өйрәнүче галим» - Х.Миңнегуловның төп иҗтимагый миссиясен билгели. Мәкаләләр өч тематик төркемгә берләшә:

- Портрет-эссе жанры. Әхмәт­җанова, Галимуллина, Демухаметова, Ибраева, Нариманова кебек авторлар Х. Миңнегуловны төрле почмактан - олуг галим, педагог-методист, шәхес итеп тасвирлый. Бу - галимне коллегалары һәм шәкертләре күзлегеннән икенче кул белән бәяләү.

- Басма китапларына рецен­зияләр блогы. «Татар мәктәбе – милләтебез нигезе», «85 яшьтә дә кыйблабыз – милләт гаме», «Чит илләрдәге татар әдәбияты һәм матбугаты» кебек хезмәтләре аерым-аерым карала. Рецензияләр бүлекнең иң массив өлешен тәшкил итә, бу Х. Миңнегуловның нәшер ителгән әсәрләре күләменең зурлыгын күрсәтә.

Мәгънәви-гамәли тема. «Гаилә һәм милли-әхлакый кыйммәтләр», «Һәркемгә үрнәк шәхес» кебек мәкаләләр галимнең фәнни эшчәнлегеннән тыш, аның милли рухи яшәешкә керткән өлешен ачып күрсәтә. Мөһаҗирлек әдәбияты проблематикасы - чит илләрдәге татар әдәбияты һәм матбугатын өйрәнү, язучы Сания Гыйфәт мирасы - Х.Миңнегуловның бу юнәлештәге уникаль хезмәтләре билгеләнә.

Шулай итеп, III бүлек конференция кысаларында галимнең гыйльми мирасын тикшерү, баһалау һәм популярлаштыру өлкәсендәге кызыксынуның нинди дәрәҗәдә икәнен күрсәтә. Бүлекнең үзенчәлеге - фәнни мирасны коллегалары, шәкертләре тарафыннан бәяләү.

Йомгак

«Гакыллылар тыңлар, аңлар...» - гасырларны тоташтыручы галимнең еллык хисабы, татар әдәбияты тарихына ясалган энциклопедик сәяхәт һәм милли-мәгърифәт тормышыбызның тере хроникасы. Ул һәр укучыга - әдәбият белгеченә дә, гади китап сөючегә дә мөрәҗәгать ителә.

Китапның файдасы һәм әһәмияте бик зур

Беренчедән, китап татар әдәбияты тарихын бертөрле энциклопедик белешмә итеп тәкъдим итә. Анда башлангыч чорлардан алып хәзерге чорга кадәр булган әдәби процесс бер генә китап эчендә чагылдырылган. Бу укучыга аерым әсәрләрне һәм авторларны гына түгел, ә бөтен әдәби континентны күрергә мөмкинлек бирә.

Икенчедән, китап татар әдәбиятын киң колач белән карап чыга. Төрек, казах, төркмән, үзбәк әдәбиятлары белән бәйләнешләр татар сүз сәнгатенең киңлеген һәм универсальлеген күрсәтә. Бу  әдәбиятның бердәм күренеше булуын раслаучы мөһим факт.

Өченчедән, китап милли хәтерне сак­лау функциясен үти. Читтәге татарлар турында язмалар, истәлек язмалары, юбилейларга багышланган мәкаләләр  болар барысы да тарихи хәтерне яңарту һәм киләчәк буынга тапшыру эше.

Дүртенчедән, китап укытучылар, студентлар, әдәбият белгечләре өчен генә түгел, ә гади укучылар өчен дә язылган. Бу аның әһәмиятен һәм кирәклеген артыра.

Бишенчедән, китап - профессор Хатыйп Миңнегуловның шәхесе һәм хезмәтләре аша гасырларны тоташтыручы галим образын төзүне дәвам итә. Аның фәнни мәктәбе, укучылары һәм көнкүреш хатирәләре - тере тарих.

Шулай итеп, бу китап татар әдәбиятының тарихи һәм теоретик нигезләрен барлый торган, милли рухны саклауга юнәлтелгән һәм киң катлам укучыга адресланган фәнни-мәгърифәти хезмәт. Ул үткәнне аңлау һәм киләчәкне төзү өчен мөһим корал булып тора. Китапның структурасы (автор хезмәтләре → галим турында язмалар → конференция материаллары → төрле жанрлар → халык­ара багланышлар → биобиблиография) галимнең гыйльми тормышының бөтен эшчәнлеген - фән, мәгариф, иҗат, архив саклау - бер бүтән системага туплый һәм Х.Миңнегуловның татар мәгърифәтендәге «гасырларны тоташтыручы» ролен тулы мәгънәдә ача.

Лилия Фәсхетдинова,

 Чистай районы туган (татар) тел һәм әдәбияты укытучылары Ассоциациясе  җитәкчесе