Гаджетларга бәйлелекне ничек җиңәргә

Хәзер күп кенә Россия массакүләм мәгълүмат чаралары китергән бу нәтиҗәләрне Герцен исемендәге РДПУның психология кафедрасы доцентына укыгач, Александр Конфисахор ышанмаган. Аның фикеренчә, вәзгыять тагын да начаррак: кешеләрнең өч проценты гына бер сәгать эчендә телефонсыз яши ала, ә биш проценты гына 15 минутка түзә.

Мин, смартфоны бөтенләй булмаган кеше буларак, Конфисахорга ышана алмыйм. Өч процент кына була алмый. Гомумән, бу электрон сервислар билгеле бер халыкны сораштыра һәм алар белән кызыксынмаган кешеләргә кагылмый. Шулай да күп кешеләрнең смартфонга бәйлелеге, һичшиксез, көндәлек тормышта күзәтелә. Ни өчен шулай килеп чыга? Без бит барыбыз да моның зарарлы икәнен азмы-күпме беләбез, моңа яңа дәлилләр даими рәвештә барлыкка килә һәм хәтта шул ук сораштыруда кешеләрнең 69 проценты үз экран вакытын кыскартырга тели диелә. Нәрсә комачаулый соң?

Әлбәттә, ияләшү комачаулый, бу бөтен дөнья буйлап бара. Көнчыгыш Лондон университеты галимнәре өч-биш яшьлек балаларны тикшергәннәр һәм экрандагы персонажларның гамәлләре аларның нерв системасын кузгата, балалар үзләрен геройлар белән булган хәлдәгечә хис итә. Аларга мультфильм кабызганда яки «тынычландыру өчен» гаджет тоттырганда балаларга тынычлану авырлаша, телевизорны сүндергәч, телефон яки планшетны тартып алгач көйсезлекләр нәкъ менә шушыннан килә.

Аннары «ниндидер мөһим нәрсәне» күрми калудан курку комачаулый. Копенгаген университеты галимнәре 16 683 Һинд студентының өлгерешен тикшергәннәр, аларны һәр дәрес башында смартфоннарны тапшырган яки тапшырмаган төркемнәргә бүлгәннәр. Телефоннарын тапшыручыларның өлгерешләре яхшырак булып чыккан, чөнки алар игътибарларын туплый алганнар, хәбәрнамәләргә игътибар юнәлтмәгәннәр, даими рәвештә «элемтәдә булырга» омтылмаганнар.

Кыскасы, олысына да, кечесенә дә игътибарны читкә юнәлтә торган электрон җайланмаларның булмавы файдага. Һәм без моны барыбыз да беләбез, мин бөтенләй яңа мәгълүматлар ачмадым. Бу бары тик кабаттан раслана гына. Ә кайберәүләргә тикшеренүләр дә кирәкми: кешеләр смартфонда очсыз-кырыйсыз тасманы актарган вакытның ничек сиздермичә һәм мәгънәсез рәвештә акканын үзләреннән беләләр.

Шулай булгач ни өчен биш яшьтән кечерәк Россия балаларының 80 проценттан артыгы смартфоннар белән «аралаша»? Мондый мәгълүматларны октябрь башында «Медиаскоп» компаниясенең директорлар советы әгъзасы Ксения Ачкасова хәбәр итте. Һәм әлеге кечкенә балаларның яртысында үз гаджетлары бар, аларны алар үзләре сатып алмаган бит.

Дөрес, моны күбесенчә мохит көчләп тага. Эш, йорт чатлары... Мәктәп сыйныфтан тыш аралашуны онлайнга күчерә. Электрон көндәлекләр гомуми смартфонлашуга зур адым булды. Аннары балалар өчен «барысында да бар, ә миндә юк» дигән аргумент бик мөһим.  Һәм, ниһаять, «смартфон белән аралашу» җиңелрәк.

Минем ун яшьлек танышым, аны Яна дип атыйк, болай дип сөйләде:

«Мин смартфонга әллә ни бәйле түгел. Җәй көне еш кына мин дус кызымны урамда йөрергә чакырам, ләкин ул планшет артында утыра һәм урамга чыгарга теләми. Миңа да телефонда утырырга кызык, ләкин туйдыра. Мәктәптән соң күп дигәндә өч сәгать телефонда утыра алам. Ял көннәрендә биш сәгать утыра алам. Бер ял көне генә миңа җитми, мин арыйм һәм урамда йөргәнче телефон белән өйдә утырам. Мәктәптә без укыйбыз һәм өйдә минем инде хәрефләргә карыйсым килми. Әмма җәй көне без йөрибез һәм уенчыклар белән уйныйбыз. Мин үз песиләремне дә алып чыгам һәм алар белән уйныйм. Еш кына рәсем ясыйсым килә, тик бер нәрсә килеп чыкмаса, шунда ук ташлыйм. Без әти-әни белән диңгезгә булганда, мин телефонда бөтенләй утырмыйм, күп дигәндә көненә ярты сәгать. Анда кызык, без һәрвакыт каядыр барабыз, хәтта телефонга вакыт та юк».

Озак вакытлы ял итүнең якты вакыйгалары Яна өчен смартфоннан кызыклырак булып чыга, ә менә гадәти көндәлек тормыш ялыктыргыч тоела һәм аннан гаджетка качасы килә. Моңсу парадокс шунда: реаль тормыштан арыган балалар смартфонда «исән калу белән» шөгыльләнәләр. Алар әйтерсең төрле шартларда – кеше яшәми торган утраудан алып зомби-апокалипсиска кадәр «исән калырга» тырышалар. Хәер, чынлыкта бу электрон вакыт үткәрү исән калу өчен бернинди дә файдалы күнекмәләр бирми. Спорт белән шөгыльләнү күпкә файдалырак та булыр иде, әмма авыррак та.

Ләкин олылар белән дә шул ук хәл бит. КемГМУ клиник психология кафедрасы мөдире Евгений Янко интернет-лентаны даими әйләндерү гадәтен уенга бәйлелек белән чагыштыра.

«Очы-кырые булмаган тасманың логик ахыры юк, шуңа күрә кеше вакыт турында оныта, кайвакыт хәтта берничә минут элек нәрсә караганын да хәтерләми. Озак процесс вакытында билгеләре буенча транска охшаш хәлгә керергә мөмкин», – ди Янко.

Шулай булгач, беренчел проблема балаларда, «алар әле кечкенә» булуда түгел. Бары тик балалар безне барыннан да бигрәк борчый. Беренче чиратта балаларны яклау каныбызга сеңгән.

«Камалия» ял итү-үсеш үзәге педагогы Зөлфирә Шәрәпова «Макс»та «Йөрәк академиясе» каналын алып бара. Анда ул электрон җайланмаларга «эмиграция» проблемасы турындагы фикерләре белән уртаклаша.

«Әти-әниләр: Бала гаджетларда утырганда нишләргә, аны аннан ничек чыгарырга? – дип килеп сорыйлар», – ди Зөлфирә Сәлим кызы. Һәм болай дип аңлата: балаларның ни өчен гаджетка китүен ачыкларга кирәк. Баланың табигате буенча ул офлайнда канәгатьләндерә алмаган ихтыяҗлары бар, ә онлайнда алар бик җиңел канәгатьләндерелә, шуңа күрә аңа анда уңайлырак. Олылар аларның нинди икәнен аңласалар, баланы кире кайтара һәм бу ихтыяҗларны канәгатьләндерә алалар».

Зөлфирә Шәрәпова кабул итүгә, үсешкә ихтыяҗны, үсүгә омтылуны һәм ирекле булу ихтыяҗын санап чыга. «Бу ихтыяҗлар кимсетелгәндә бала аларны кайда тулыландырырга икәнен эзли. Моның өчен хәзер идеаль урын – гаджетлар. Анда ул уңыш тоярга, үзен олы кеше итеп хис итәргә, бүләкләү алырга мөмкин. Тормышта моны алу авыррак». Педагог моның күп кенә өлкәннәргә дә кагылуын таный. Әтиләр һәм әниләр шулай ук гаджетларда утыралар, нәрсәнедер алып бетермиләр һәм моны онлайн компенсациялиләр.

Әлбәттә, әгәр балага кызык икән, ул телефон турында онытачак. Елгачылар поселогында эшләүче китапханәче Елена Валерьевна Быкова даими рәвештә балалар белән очрашулар үткәрә һәм болай дип сөйли:

«Минем телефонда баш та күтәрмичә утыра торган һәм без алар белән дәресләр үткәргәндә җавап бирми торган балаларны очратканым юк. Без ТИҮ җитәкчесе Татьяна Вячеславовна Малхасян белән мәктәпкә баргач, рольләр буенча әкиятләр укыйбыз яки уенчыклар белән күрсәтәбез, яисә һөнәри юнәлеш бирү дәресләре үткәрәбез. Кая гына барсак та, балалар телефоннарын кулларына алмыйлар, чөнки безнең белән кызык. Балалар белән кызыклы эшләргә кирәк һәм ул вакытта аларга бернинди гаджетлар да кирәк булмаячак», – дип йомгаклады Елена Валерьевна. Ләкин шуны да раслый: «Әгәр гаиләдә әти-әни укымаса, баланы китап укырга мәҗбүр итә алмаячаксың. Бу күз алдында булырга тиеш».

Һәм бу чыннан да шулай. Ләкин тормыш якты һәм кызыклы нәрсәләрдән генә тора алмый. Анда, һичшиксез, бертөрле һәм ялыктыргыч та булачак, әмма бу да кирәк.   

Кеше үзен тонуста тотарга, үз алдына бурычлар куярга тиеш. «Гаджетлар вакытны урлый» дигәнне аңлау гына аз: башка шөгыльләр табу мөһим. Елена Быкова Чистай сәнгать мәктәбе укытучысы, илледән узган Вадим Михайлович Шляхтинны мисал итеп китерә. Ул:

«Мин әле яшь, көчем җитәрлек, миңа телефон тотып диванда яту хурлык, ниндидер кызыклы эшләр белән шөгыльләнергә кирәк», – ди.

Күптән түгел ул, мәктәп, музыка һәм чиркәү эшләре белән беррәттән, хатын-кызлар сумкаларын бәйләүне дә үзләштергән.

Ни кызганыч, цифрлы җайланмаларга «эмиграция»гә гомуми цифрлаштыру процессы үзе этәрә. Ул, әлбәттә, алай уйланылмаган. Цифрлаштыру ике нәрсәне: уңайлылык һәм контрольне тәэмин итәргә дип эшләнгән. Ә бу уңайлыкны сез ниндидер яхшы әйбер итеп кабул итәсез, ә аның тискәре яклары килеп чыга. Һәм дөрес булмаган сылтаманы ачып яки дөрес булмаган куар-кодны сканерлап, акчаны һәм шәхси мәгълүматларны югалтырга мөмкин булганда, бу контроль ул кадәр ышандырырлык булып тоелмый.