Сергей Кронберг тормышка ашмаган ниятләр һәм Чистайның яшерен матурлыгы турында сөйләде

Мондый урыннарның кайберләре һәркайсыбызның күз алдында (ләкин кайберәүләр нәрсәгә карарга икәнен белмиләр). Кайбер ниятләр кешеләрнең аларны тормышка ашыру өчен көч куярга тырышуларын көтә. Безнең шәһәр нинди булырга мөмкин һәм моңа күп акча сарыф итү мәҗбүриме? Без бу хакта Сергей Кронберг белән шәһәр үзәгендә һәм Берняжка елгасы буенда йөргәндә сөйләштек.

– Сергей Борисович, белүемчә, сезнең Чистайда мураллар – дивардагы рәсемнәр сериясен булдыру ниятегез бар иде. Бу хакта сөйләгез әле.

– Бу теләк ковидка кадәр үк бар иде. Муралларны күп җирдә ясыйлар, ләкин, гадәттә, алар системага салынмаган. Мин Чистайның борынгы һөнәрләре – морҗа чистартучы, каравылчы, урам себерүче, тимерче, олау ташучы һәм башкалар турында утызлап сюжет уйлап таптым. Бу бик гыйбрәтле: юкка чыккан һөнәрләр буенча экскурсияләр үткәрергә мөмкин булыр иде. Күренешнең Чистайга каравы аңлашылсын өчен муралның арткы планында танылган Чистай йортлары булырга тиеш. Без хәтта өлешчә финанслау да таптык һәм танылган рәссамыбыз Ринат Хәнәфиев иҗат өлешен үз өстенә алырга ризалашты. Ул бит элек театр рәссамы булган, аның өчен мондый типтагы рәсем сәнгате гадәти. Ул тулаем билгеле бер стильдә: ачык булмаган, күзгә артык ташланмый торган буяулар, борынгылык аурасы белән башкарылырга тиеш, ләкин моның өчен ике әйбер: финанслау һәм тарихи бина яссылыгына картинаны төшерү өчен рөхсәт алу кирәк.

Идея, гомумән, нәрсәдән башланды? Теге вакытта мин сезгә җимерелгән Спас чиркәве турында сөйләгән идем, аны мәйданда куелган ташлар символлаштыра. Менә шул ташлар барлыкка килгәнче Казан журналисты, Чистай турында берничә фильм авторы Михаил Любимовның җимерелгән гыйбадәтханәне якындагы тәрәзәдә (әйтерсең лә ул бу тәрәзәдә чагыла) ясарга дигән уе бар иде. Һәм нәкъ менә 1нче лицей (элек башлангыч училище) урнашкан борынгы бинада кирпеч белән капланган тәрәзә бик уңышлы табылды, анда бу гыйбадәтханә, әгәр аны сүтмәсәләр, гүя чагылыш тапкан булыр иде! Бу бик шәп идея, без хәтта хакыйкатькә каршы бармас идек! Ләкин тәрәзә мәдәни мирас объектына карый. Мондый объектлар кайвакыт кешеләрнең үз белдеге белән буяла һәм яңадан урнаштырыла, ләкин әгәр син законлы юл белән барырга телисең икән – мәдәни мирасны саклау белән килештерү процессы авыр була. Һәм менә шул сәбәп аркасында, кызыклы идея тормышка ашмады.    

Сүз уңаеннан, без хәзер яныннан узып барган Укытучылар йорты диварын Павел Ефимович Самойловның 2001 елгы матур эше бизәп тора. Кайчандыр Чистайда яшәгән тарихи шәхесләр сурәтләнгән бу паннога бик азлар гына игътибар итә, ә бит бу кызыклы һәм файдалы... Бу бинаның беренче катында Рыловның менә дигән икмәк пешерү урыны булган, анда хуш исле, тәмле икмәк пешерелү турында матур истәлекләр сакланган.

– Ә Укытучылар йорты артындагы буш урында элек нәрсә булган?

– Үрнәк татар утары төзү нияте бар дип ишеткән идем. Ләкин Татар бистәсе ераграк, Беренче татар урамында, хәзерге Вахитов урамында урнашкан булган, ә монда борын-борыннан иске диндәгеләр – Макеевлар, Логутовлар, Киясовлар, Вачуговлар һәм православие динендәге шәһәрлеләр – Борхиннар, Горичинскийлар, земство табиблары Неклепаев, Александров яшәгән. Чистайда иске диндәгеләр күп булган, безнең шәһәрне алар төзегән дип санарга була. Һәм бу бушлык – Киясовларның җимерелгән утары урыны.

Каршыдагы йортның хуҗасы миңа яшелчә бакчасы казыганда ел саен ташлар чыгуын сөйләгән иде. Ул хәтта монда пристаньга юл узгандыр дип уйлаган. Ләкин монда беркайчан да юл булмаган, аның каравы, Челышевлар йортыннан пристаньга кадәр җир асты юлы нәкъ менә шушында булган дигән имеш-мимешләр йөри. Гомумән, бу дөрескә туры килеп бетми, күз алдыгызга китерегез: мондый җир асты юлын төзү өчен күпме көч куярга кирәк булыр иде! Ләкин бу ташлар каяндыр килеп чыккан бит. Җир асты юлының таш гөмбәзеннән түгелме? Алай гына да түгел: Челышев йорты ишегалдында траншея казыган төзүче миңа экскаваторның көньяктан төньякка таба уза торган җир асты галереясенә тишек тишкәнен, шәхсән үзе шунда төшкәнен, җимереклекләргә хәтле ун метр чамасы узганын сөйләде. Шулай булгач, барысы да булырга мөмкин. Ә әлегә бу җир асты галереясе безнең Чистай риваятьләренә карый.

– Хәзерге Демьян Бедный урамы элек ничек аталган?

– Бу тар гына тыкрык, монда һөнәрчеләр, башмакчылар урнашкан. Хәзер без Екатерина II указы нигезендә төзелгән, туры, киң, дөрес сызылган урамнары булган Чистайны күрәбез. XVIII гасыр ахырындагы янгыннан соң ул шундый итеп төзелгән, ул янгында шәһәрнең бөтен үзәк өлеше янып беткән, шул исәптән Михаил Архангел хөрмәтенә изгеләндерелгән беренче Чистай чиркәве дә (ул вакытта шәһәрнең төп урамы Архангельская исеме алган). Ә элек аңа, Демьян Бедный шикелле бормалы урамнар хас булган. Күрәсезме, монда XIX гасыр ахыры – XX гасыр башы Чистайга хас бер ярым катлы йортлар. Кайдадыр монда эвакуациядә Максим Дормидонтович Михайлов – Зур театрның атаклы бас белән җырлаучысы яшәгән. Шаляпин Россиядә бер генә бас һәм ул да булса Михайлов калды дигән иде.

Менә абыйлы-энеле Вачуговларның элеккеге күн фабрикасы. Биредә диаметры алты метр чамасы булган гаять зур чан торган, анда тиреләрне чылатканнар. Игътибар белән карасаң, анда борынгы бина тәмамланган һәм янкорма башланган чик күренә. Совет власте вакытында биредә «Труд» күн заводы булган, аннары аяк киеме фабрикасы, балалар аяк киемен ике меңенче елларга кадәр тектеләр. Ә аннары беркемгә дә бернәрсә дә кирәк булмады, читтән кертү җиңелрәккә әверелде…

Чистайның бу районы элек Пикановка дип аталган. Пикановка турында начар дан йөргән – Вачуговларның күн фабрикаларында хезмәт авыр, ә янәшәдә генә бер-ике трактир булган. Шунда ук, ерак түгел генә, элек «сәүдәгәрләр»неке дип аталган мунчалар да, аннан соң рәсми булмаган фәхишәләр йорты булган. Монда хәтта шәһәр кешеләре дә ялгызы гына йөрмәгәннәр.

– Без Берняжкага килеп җиттек…

– Әйе, бу Стрелка урамы. Ике елга кушылгач, борын хасил була – бу «Стрелка» була да инде. Берняжка (элек ул «ш» аша Берняшка дип языла иде) ике елгадан тора: хәзер аларны Зур һәм Кече дип атыйлар, ә элек берсе – Берняжка, икенчесе Студеная булган. Менә шушында алар кушылалар да инде. Алар икесе дә чишмәдән чыга. Хәзер бер йортта гына «Стрелка» урам исеме язылган. Красная Горка урамыннан, гомумән, бер йорт калды…

Элек тә Берняжка суднолар йөри торган елга түгел иде, ләкин күн фабрикасы янындагы бу күпергә кадәр көймәләрдә килгәннәр. Куйбышев сусаклагычы булмаганда бу елгалар үз юлларын ясаганнар, алар мул сулы, ә үзәннәре тирәнрәк булган. Ел дәвамында су дәрәҗәсе үзгәреп торган, ләкин яз көне һәм җәй уртасына кадәр бу күпергә кадәр җилкәнле көймәдә күтәрелергә мөмкин булган. Хәзер чишмәләр ләмләнгән, алар чистартылмый, ярлары Америка өрәңгесе белән капланган. Ә элек һәр яз саен чишмәләрне чистартканнар, аннан су алганнар. Берняжка тугаенда да элек биналар, хәтта ике катлы, кирпечтән салынган, әйбәт йортлар торган. Шундый йортларның берсе Пролетарская урамында сакланып калган. Сусаклагыч төзелгәннән соң грунт сулары күтәрелгән, подвалларны су баса башлаган. Моңа кадәр Чистай шактый коры шәһәр булган, аның үзенең яңгыр суларын агызу системасы булган. Подвалларда хәтта тоз да саклаганнар.

Менә Кузнечная (урамның борынгы исеме сакланып калган) һәм Чехов (элеккеге Солдатская) почмагында – XIX гасыр ахыры – XX гасыр башы өчен гадәти: аскы ягы таш һәм агач түбәле тимерче Серебряков йорты һәм монда башлана торган урам да Кузнечная дип атала. Биредә иске күпер юлының бер кисәге дә сакланып калган, ләкин хәзер, кыш көне, без аны күрмәячәкбез. Биредә тимерче алачыгы торган, анда атлар тоягын дагалаганнар, арба тәгәрмәчләренә тимер кыршау кидергәннәр.

Хәзер Пролетарская, Спартаковская урамнары урнашкан урын элек яшелчә бакчалары районы булып саналган. Бу шәһәр җире булган, аны яшелчә үстерүче кешеләргә арендага биргәннәр. Чистай тарихын яхшы белүче Рафаил Хәмит улы Хисамов елга буенда имән кисмәк тактасыннан ясалган зур агач чаннар – мичкәләр күргәнен сөйләде. Аларда бакчачылар кәбестә тозлаганнар, аны язын хәрби ведомстволарга җибәргәннәр: Чистайда шундый гадәти булмаган эшмәкәрлек тә булган. Устав буенча һәр солдат, зәңгелә (цинга) авыруын кисәтү өчен, көн саен 300 грамм тозлаган кәбестә ашарга тиеш булган, бу кәбестә аны шушы куркыныч авырудан саклаган.

– Берняжка буйлап нинди матур күренешләр ачыла... Монда беркем дә йөрми диярлек бит?

– Мин монда еш йөрим, кайчакта һава сулап йөрүче пенсионерларны да очратам. Бу Раскатово тавы районы, менә ул, анда хәзер махсус автоҗиһазлар заводы биналары, тау астыннан чишмәләр ага. Күпердән алып Ногин урамына кадәр унике чишмә санадым! Чишмә янындагы бер урында хәтта элек су алган иске бура да сакланып калган. Әлбәттә, монда бик шәп һава сулап йөри торган зона ясарга мөмкин булыр иде. Бүген карлы, матур көн, барысы да чиста, әмма җәй көне монда куе үлән басып киткәнлеге һәм Берняжка ярларына күпме чүп-чар ташланганлыгы күренә. Мин чишмәләрне җәй көне санаган идем, әмма кайберләрен без сезнең белән кыш көне дә күрә алабыз. 

– Хәтта чылтыраган тавышлар да ишетелә…

– Димәк, чишмә тере. Монда, әлбәттә, Америка өрәңгесен киссәң, ярларны чистартсаң бик матур булыр иде... Ләкин бу халыкның үзенә кирәк булырга тиеш. Мөгаен, зур булмаган чыгымнар белән төзекләндерү эшләрен башкарып буладыр һәм шулай эшләргә кирәк тә. Мәсәлән, зур һәйкәлләр түгел, ә сәүдәгәрләр, һөнәрчеләр яки шагыйрьләр турында сөйләүче кечкенә архитектура билгеләре куярга. Шәһәр халкы кулланган зур булмаган әйберләр – картуз, таякчык, каен тузыннан ясалган әйберләр, цилиндр һәм башка нәрсәләрне шәһәр буйлап «таратып» була һәм аларны эзләү чын мәгънәсендә маҗара булыр иде!

– Петербургта Фонтанкада Чижик-Пыжик кебекме?

– Әйе, менә шундый зур булмаган билгеләр. Бу кыйммәт тә түгел, билгеләр дә күп булыр иде. Яки Калининградтагы хомлиннар, Зеленоградтагы песиләр кебек... Балалар рәхәтләнеп яңаны эзләрләр һәм белерләр иде. Ә хәзер Алабуга шәһәр-музей буларак танылган булып чыга, ә без Чистайны әлегә үстерә алмыйбыз, аның үзенчәлеген һаман эзлибез. Аның каравы тарихи, мәдәни, туристик потенциалы буенча Чистай Алабугага караганда күпкә югарырак. Мин кайчакта Чистай мәдәни мирас буенча «Алабугадан соң икенче» дип язылган язмаларны укыйм. Моның булуы мөмкин түгел! Алабуганы Марина Цветаева ярдәмендә үстерделәр дип әйтергә була. Ул Алабугада Чистайга караганда өч-дүрт көнгә генә озаграк булган. Әмма анда аның гомере өзелгән һәм алабугалылар бу теманы тәкъдим итә алдылар. Хәер, аның фаҗигасе, әлбәттә, Алабугада гына булмаган.

Шулай булгач, һава сулап йөри торган зона гына булдыру – мәгънәсез. Кешеләрнең әйләнә-тирә дөньяга мөнәсәбәтен үзгәртергә, аларны матурлыкны күрергә һәм янәшәдәге гади, зур булмаган әйберләрдән ләззәт алырга өйрәтергә кирәк. Карлы сукмак буйлап икмәк кибетенә кадәр йөреп кайтырга һәм кетердәп торган күмәч сатып алырга. Юл уңаеннан чишмәдән су ала кайтырга. Балаларга тимерчеләр яки бабаларының бабалары шөгыльләнгән ниндидер һөнәр турында сөйләргә. Бу – дәвамчыллык хисе, әйләнә-тирәбездәге дөньяның матурлыгын тою, ни кызганыч, 1917 елгы революциядән соң юкка чыкты. Аны торгызырга тырышырга мөмкин һәм кирәк. Шул вакытта үз шәһәребезгә мөнәсәбәт тә башкача булачак.