Виктор Классен – үзенең уйланулары һәм социаль җаваплылык турында сөйләде

Ләкин Чистай өчен бу нәрсәне аңлата? «Социаль җаваплылык» сүзләре артын­да нәрсә тора? Бу хакта без премия лауреаты белән яңа, 2026 елда сөйләштек.

 
– Виктор Иванович, социаль җаваплы эшмәкәр­лек нәрсә ул, ни өчен ул мөһим?

– Социаль җаваплылыкны бе­раз аңлар өчен, аның хә­тер­дә калуын истә тотарга ки­рәк. Менә, мәсәлән, утыз ел инде без «Вектор» радио­ком­па­ниясендә 2 гыйнварда хезмәт­кәрләребезнең балалары һәм оныклары өчен чыршы бәйрәме үткәрәбез. Бу шундый гадәт. Быел безнең иң кечкенә кунагыбыз Варвара Ильиничнага бер яшь тә ике ай иде. Кайчандыр машина йөртүчебезнең улы Ярослав та шундый ук кечкенә иде, ә хәзер ул туристлык агентлыгы хуҗасы һәм ул мине һаман да Раштуа белән котлый. Быел бәйрәмнәр, ни кызганыч, грипп дулкынына туры килде, дәваханәләрдә балалар бик күп. Бүләкләрне күрәсезме? Мин башлык оештырган чәй эчүдә чыршыдан шар алдым, ә анда теләк язылган иде. Бу бүләкләрне балалар дәваханәсенә алып барырга кирәк булачак. Болар барысы да көндәлек социаль җаваплылык. 

– Башлык нинди чәй эчү оештырган иде? Анда ничә кеше иде?

– Иллеләп кеше килгән иде, күбесе – минем элеккеге студентларым. Бу шулай ук төп социаль моментларның берсе. Таркаев премиясен тапшырганда мин бу турыда әйттем. Бездә «Восток» факультетын тәмамлаган дүрт меңгә якын кеше бар. Талантлы егетләр бик күп, нигездә, чистайлылар. Мин нәкъ менә компьютер һәм телекоммуникация системалары кафедрасы мөдире. Төп социаль миссияләрнең берсе – инженерлар үстерү. Асылда, бүгенге Чистайның байлыгы һәм кадрлар нигезе – «Восток» факультеты һәм җитештерү предприятиеләре өчен генә түгел, ә дәүләт учреждениеләре өчен дә. 
Чистай районы башлыгы Дмитрий Алексеевич Иванов үз вакытында «башлык белән чәй эчү»не уйлап тапкан иде. Һәр квартал азагында без җыелабыз һәм ниндидер нәтиҗәләр ясыйбыз. Бу чәй эчүне әле камилләштерергә кирәк, әмма ният файдалы.

– Чистай эшмәкәрләренә иҗтимагый әһәмиятле проектларны гамәлгә ашыру өчен нәрсә җитми? Бәлки, берләшергә, мәсьәләләрне бергәләп хәл итәргә мөм­кин­лек җитмидер?

– Бу бик яхшы сорау. Мәсәлән, безнең татар яшьләрен алыйк. Бездә хәтта яшь мөселман эшмәкәрләре клубы да бар. Бервакыт алар шалтыраттылар һәм безгә экскурсиягә килергә, аларга югары технологияләр һәм ясалма интеллект турында лекция укуымны теләүләрен әйттеләр. Аларга болар барысы да бик ошады һәм алар мине һәм әйдәп баручы хезмәткәрләрне үзләренә мөселманнарның эшлекле клубына лекцияләр укырга чакырдылар. Анда чистайлылар гына түгел, Яр Чаллы, Алабуга, Баулы, Бөгелмәдән килүчеләр дә булды. Миңа калса, берләшү чыннан да кирәк. Гомумән, безнең мөселман руханилары эшләгән бар нәрсә дә ихтирамга лаек. Яшьләр мәчеткә йөриләр, хәзрәтне тыңлыйлар, бер-берсенә ярдәм итәләр... Ә безнең рус дөньясы бераз оешмаган. Аңа ниндидер үзәкләр кирәк. 
Мин бит әле Мәскәү физика-техник институтында радиофизика һәм техник кибернетика кафедрасы мөдире урынбасары. Һәм анда студентлар белән проб­лемалар бар. Егетләр «Яндекс» яки «Хуавэй» тибындагы фирмаларга, яки, гомумән, АКШка, Кремний үзәненә китәләр. Шунысын әйтергә телим: «Восток» факультеты Мәскәү физика-техник институты белән элемтәне бер көнгә дә өзми. Без Мәскәү физика-техник институтыннан үрнәк алып кына калмыйбыз, ә алар да бездән күп нәрсәгә өйрәнә.

– Мәсәлән?

– Мәсәлән, факультетның попечительләр советы каршындагы хәйрия фонды. Без аны «Восток» Чистай сәгать заводы директоры Иван Анатольевич Грачев белән уйлап таптык. Чөнки «Восток» факультеты – бюджет учреждениесе, Казан акча бирә һәм һәр кәгазь белән Казанга йөгерергә кирәк. Ниндидер җиһазлар, уку әсбаплары, эксперименталь җайланмалар кирәк – боларның барысын да киләсе ел бюджетына салырга һәм Казанда сорарга кирәк. Анда йөреп бетеп булмый!.. Һәм без Иван Грачев белән уйлаштык та шундый фикергә килдек: бездә дүрт меңнән артык чыгарылыш укучысы, шул исәптән генераль директорлар, эшмәкәрләр бар, алар барысы да төрле, кемдер аена утыз мең, кемдер өч мең бирә ала, ләкин бу акчалар хәйрия фондына китсә, факультетта акча барлыкка киләчәк. Һәм хәзер без вестибюльне, актлар залын төзекләндердек. Казанның безне ун елдан соң төзекләндерү планына кертүен көтеп тормадык. 

Һәм менә минем алдымда Мәскәү физика-техник инс­титутының радиофизика һәм техник кибернетика кафед­расының соңгы утырышы беркетмәсе ята, анда: «Чыгарылыш студентлары кертемнәренә хәйрия фонды булдыру мәсьә­ләсен карарга», – диел­гән. Ягъни алар бездән үрнәк алдылар. Кафедрага 65 ел тула, бу Мәскәү физика-техник институтының иң борынгы кафедраларының берсе. Әгәр биредә укып чыкканнарга мөрәҗәгать итәргә мөмкин икән, ни өчен без «елап йөрергә» тиеш? Алга таба беркетмәне укыйм: «Радиолокация һәм элемтә буенча җәйге мәктәп оештырырга, җәйге мәктәпнең Чистайда фәнни-техник семинар белән хезмәттәшлек итү мәсьәләсен карарга». Һәр елны июнь ахырында Татарстанга хас үзенчәлекләр белән без ике көнлек фәнни-техник семинар үткәрәбез. Докладлар, фикер алышулар, шул исәптән онлайн да була. Аннары Биләргә барабыз, анда сарык суябыз, өчпочмак ашыйбыз, чәкчәк бүләк итәбез... Икенче көнне Чулманга төшәбез, Коры Бүрсеткә барып җитәбез, кайчакта ары да китәбез. 

– Бу нигә кирәк соң?

– Кешеләр үзләренең Татарстанда икәнлекләрен аңласын өчен. Аларга ошасын өчен. Алар киләсе елга тагын килсеннәр өчен. Оештыру эшләре начар булса, беркем дә кабат безгә килергә теләмәячәк... Безгә «Бетар» фирмасы ел саен үзенең менә дигән катерын бирә һәм без Чулман буйлап йөзәбез. 

Кыскасы, попечительләр советы без барыбыз да дус дигәнне аңлата. Без бик дус һәм бу алга таба да шулай дәвам итсен.

– Сез «башлык белән чәй эчү»не тагын да камилләштерергә кирәк дип әйттегез. Моны ничек эшләргә?

– Беренчедән, мин социаль челтәр­ләрне бик яратам, ләкин, ни кызганыч, Интернеттан файдаланып, мәсәлән, Чистай башлыгы Дмитрий Алексеевич Ивановның нәрсә белән шөгыльләнүен тиз генә аңлап та булмый. Аның каналы кайда? «ВКонтакте» сайты уңайлы түгел. Ә бит безнең башлык бик актив, ул даими рәвештә фронтка бара. 

Миңа Таркаев премиясен тапшырганда йөз мең сум акча бирделәр. Мин аларны фронтка ничек тапшырырга дигән сорау белән шалтыраткан беренче кеше – ул башлык иде. Һәм Дмитрий Алексеевич миңа шунда ук акчалата бирергә кирәкми диде. Сугышчыларга нәрсә кирәк булуы язылган исемлек бар. Менә, мәсәлән, дошманның пилотсыз очу аппаратларын ачыклау өчен локатор кирәк. Йөз мең сум нәкъ менә шуңа китте. Ә минем элеккеге студентларым сугышчыларга поход мунчасы ясадылар. Юыну – төп мәсьәлә бит ул! Фронттан Рәхмәт хаты алдык. Һәм фронттан бер төркем эшмәкәрләргә теге яки бу хәрби берләшмәгә төгәл ярдәм күрсәткәннәре өчен Рәхмәт хатлары җибәргәннәр – бу бик яхшы башлангыч, нәкъ менә башлык белән чәй эчкәндә бу хатларны тапшырдылар да инде. Безнең Чистайда мондый эшмәкәрләр бик күп һәм бу хакта күбрәк сөйләргә кирәк. 

Тагын бер уңай ягы: без барыбыз да җыелабыз һәм бер-беребезне күрәбез. Әмма бу бераз рәсми чыгышларга һәм зур концертка әверелә. Мин һәрвакыт башлыкның сул ягында утырам, мөгаен, мин иң өлкәне булгангадыр. Миңа шушы көннәрдә 76 яшь тула. Бер ел элек мин Чистайның Мактаулы гражданины булдым. Һәм менә, башлык янында утырып, мин аның сәгатенә карый башлаганын күрәм, чөнки аның башка эшләре бар... Безне чәй эчәргә чакырып та, үзе чыгып китсә, без аңардан башка эчәргә тиешме? Бу дөрес түгел. Үткән чәй эчүебездә мин Галактионово урамында тротуар булмау темасын күтәрдем. Мин көн саен өлкән кешеләрнең Галактионово яки Нариманов урамындагы пычрак юлдан поликлиникага баруларын күрә идем. Ни өчен тротуар ясамаска? Һәм берничә көн эчендә поликлиникага бару юлларына асфальт җәелде. Ә бит бу тротуарны чис­тарталар да әле! Өлкәннәр хәзер анда этләре белән саф һава сулап йөриләр 

Шулай булгач, «башлык белән чәй эчү» коралы эшли, әгәр микрофонны тартып алып, нәрсәдер әйтә алсаң. Кыюрак бул һәм әйт! Кискен, көнүзәк мәсьәләләр күбрәк булырга тиеш. Ә концерт, үзешчән сәнгать – ел ахырында илле җитәкче һәм эшмәкәрне моның өчен җыярга кирәкми. 

–    Ә сезнең фикеренчә, Рус православие чиркәве эшчәнлегендә нәрсә җитми?

– Владыка Пахомий бик акыллы кеше. Ул, сүз уңаеннан, инглизчә яхшы сөйләшә. Мин аңа ел саен 25 декабрьдә «Вектор»да Раштуа кичәсен үткәрергә ярдәм итүе өчен рәхмәтлемен. Ул Виктор Ивановичта Раштуа икәнен һәм Иисус Христос тууына сөенгән кешеләр җыелачагын белә. Бу яхшы түгелмени? Иисус Христосның тууына шатланырга һәм Аңа көн саен дога кылырга мөмкин. 

Сүз уңаеннан, 25 декабрь – минем тормышымда иң авыр көннәрнең берсе, чөнки мин ул көнне әниемне җирләдем. Безнең Оренбург өлкәсендә температура ул вакытта минус 47 градус иде. Кабер казыган авыл кешеләренә рәхмәт. Аннары меннонитлар йоласы буенча сөтсез, шикәрсез кара каһвә һәм пост күмәчләре белән искә алу булды.

«Нәрсә җитми» дигәннән... Мин үзе­безнең православие яшьләребезгә карыйм. Ни кызганыч, алар, мөсел­маннардан аермалы буларак, дини һәм социаль тормышка җәлеп ителмәгән. Алар Библиянең, чиркәүнең нәрсә икәнен, Иисус Хрис­тос һәм апостолларның кем икәнен белмиләр. Минем карашка, Рус православие чиркәве яшьләр, гаиләләр белән җитәрлек эшләми. Балалар еш кына гөнаһның нәрсә икәнен белмиләр. Большевиклар бу төшенчәне Маяковскийның «Что такое хорошо» шигыре белән алыштырырга тырыштылар – бу гына җитәрлек түгел. Тәрбия – ул даими процесс.

Менә без немец авылында – мин бит авыл кешесе – йоклар алдыннан һәрвакыт Аллаһы Тәгаләгә шөкер догасы укый идек. Безнең өебез бик салкын булганлыктан, одеялларны кафельле Голландия мичендә җылыталар иде һәм дога кылганнан соң әни мине, өшегән баланы, шушы кайнар одеял белән каплый иде һәм мин шунда ук йокыга китә идем.

Һәр якшәмбе саен без барыбыз да, балалар, махсус йортка йөри идек, анда безгә Библия укый иделәр. Бу гадәти нәрсә иде. Меннонитларның чиркәве юк бит. Без беренче чиратта Библияне – беренчел чыганакны укыйбыз. Арадашчы-аңлатучылар бездә юк. 

Ләкин, иң мөһиме, синең кебек гыйбадәт кылмаган кешеләрне гаепләргә кирәкми. Бу иң куркыныч нәрсә. 

– Виктор Иванович, әгәр Чис­тай кешеләре эшмәкәрдән ярдәм алырга телиләр икән – алар нәрсә эшләргә, кая мөрәҗәгать итәргә тиеш?  

– Сугыш барганда бу бик катлаулы мәсьәлә. Чөнки без, әлбәттә, «Барысы да фронт өчен, барысы да җиңү өчен» шигаре белән тулысынча килешәбез. Элек менә фейерверкка акча җыялар иде, хәзер җыймыйлар һәм бу дөрес тә. Әйләнә-тирәдә тыныч тормыш булганда, егетләребез яу кырында һәлак булмаганда, болар барысы да яхшы. Әйе, кешеләр мөрәҗәгать итәләр. Без төрле шәһәрләрдән, шул исәптән Петербург һәм Мәскәүдән хатлар алабыз. Ягъни алар авыру балаларга акча белән ярдәм итүне сорап массакүләм хатлар җибәрәләр. Без бу хатларга җавап бирмибез. Чөнки, беренчедән, алар күп. Икенчедән, башлык әйткәнчә, төгәл эшләргә кирәк. Беренче чиратта, янәшәдәгеләрнең үтенечләрен карарга кирәк.