Җүкәтинне эзләп: борынгы шәһәрлекнең табышмаклары (2нче өлеш)

Гаҗәп эш: без борынгы Болгар шәһәре Җүкәтиннең (Җүкәтау) булуын төгәл беләбез. Кайда икәнен дә якынча әйтә алабыз. Ләкин аның яшәешендә табышмак­лар да җитәрлек.

Шәһәрнең (яки ике шәһәрнең?) төгәл урыны, бигрәк тә аның административ үзәге – бу һаман да фаразлар өчен ачык киңлек әле.

Мондый омтылышны без Чис­тай белгече Сергей Борисович Кронберг белән, гадәттә, «Җүкәтау кунаклары»н алып килгән урынга – Текә Тауга килгәч ясадык. Монда искиткеч күренешләр һәм, һичшиксез, шәһәрлек тә булган. Ләкин борынгы Җүкәтин монда булганмы соң?

– Сергей Борисович, шәһәр үзәге кайда булган? Административ биналар урнашкан урынга бай шәһәр кешеләре төпләнгән. Үзәктә таш йортлар яки аларның нигезләре булырга тиеш бит?

–Мин үзем дә монда нинди дә булса йортлар булганмы, юкмы дип уйлана идем. Узган җәйдә бирегә рәссамнар пленэры килгән иде һәм алар барысы да: «биредә нинди биналар булганын тасвирлагыз әле», – дип кызыксындылар. Барысы да Җүкәтин яки Җүкәтау шәһәрен күз алдына китерергә һәм ясарга теләделәр. Минем үзем өчен дә Наил Гатиатулла улы Нәбиуллинның «Джукетау – город булгар на Каме» дигән китабыннан шәһәрлектә, Килевка артындагы авыллардан аермалы буларак, Алтын Урда чорының мәдәни катламы булмавын белү ачыш булды. Димәк, 1236-39нчы елларда бу шәһәрлек яшәүдән туктаган, татар-монгол яулары вакытында яндырылган һәм монда бүтән урнашмаганнар. Ә Наил Гатиатулла улының монографияләренә ышанырга була һәм ышанырга кирәк тә: бу барлык археологик тикшеренүләрне, хәтта хәзерге заман тикшеренүләрен дә берләштергән монументаль хезмәт.

Без барыбыз да Болгарда күп санлы таш хәрабәләр, элеккеге биналар хәрабәләрен хәтерлибез. Җүкәтинне әһәмияте буенча еш кына Болгар белән чагыштыралар. Ләкин биредә хәрабәләр юк. Һәм хәтта нигезләр дә юк. Мин Наил Гатиатулловичтан махсус сорадым –нигезләрне әлегә беркем дә тапмаган булып чыкты, гәрчә ул да, әлбәттә, аларны табарга тырышкан булган. Димәк, археологик разведка әлегә кадәр җитәрлек булмаган.

Мин мәктәптә укыганда ук Николай Михайлович Карамзинның «Россия дәүләте тарихы»н укыдым һәм анда бай Җүкәтин шәһәре XIII гасырның икенче яртысыннан башлап берничә тапкыр телгә алына, ә XIV гасырның 60нчы елларыннан башлап аны Нократ һәм Чулман буйлап килгән Новгород юлбасарлары талый башлый. Бу мәгълүматлар елъязмалар белән раслана. Җүкәтиннең чәчәк атуы Алтын Урда чорына туры килә. Ләкин бу чорга туры килә торган мәдәни катлам биредә, шәһәрлекнең үзендә, табылмаган! Килевка – Жүкәт артында ул бар, ләкин таш биналарның нигезләре анда да табылмаган. Гәрчә күп санлы артефактлар – балчык чүлмәк ватык­лары, эш кораллары, йозак­лар, ачкычлар, прәшкәләр һәм башкалар табылса да.

–       Ә административ биналар ни хәлдә?

– Аларның эзләре дә табылмаган. Монда бит хәзергә кадәр казу эшләре аз алып барылган, тирән фәнни тикшеренүләр кирәк. Бу валлар белән уратып алынган җирне ныгытылган җирлек дип оештырганнар.. Җүкәт һәм Чулман сөзәклегендә бар җирдә бер төрле авышлык, ул ясалма рәвештә ясалган. Археологлар әйтүенчә, ул «дөрес казылган». Хәзер бирегә җәен чистайлылар килә, пикниклар оештыралар. Оешкан төстә экскурсияләр дә уза. Шулай ук квадроциклистлар һәм парапланетаристлар килә. Бу калкулыктан парапланда очарга мөмкин булган иң якын урыннарның берсе. XIX гасыр башыннан алып биредә агачлар булмаган, ә менә сөзәклектә өч йөз еллык имән үсә. Ә яңа өйләнүчеләр биредә шампан шәрабе ачалар. Биредә барысы да ачык күренә, кояш баюлары искиткеч!

–       Җүкәтин һәм Җүкәтау исемнәре үзара ничек бәйлә­нештә?

– Җүкәтау исеме XIX гасырда гына барлыкка килгән. Әгәр дә шулай булса, аны куллануга, фәнни әйләнешкә Петр Алексеевич Парамонов керткән. Ул аны татарчага Җүкәтау дип кертә. Ә русча Җукотин дип языла. 1880 елда Петр Алексеевич зур экспедиция вакытында бу урыннарны өйрәнгән. Ә рус елъязмачылары бу урынны Җүкәтин дип атыйлар, якынча ул бертуган Пиццганиларның 1377 елгы итальян картасында шулай билгеләнгән дә (латин хәрефләре белән – Saketin) – бу картада Казан да юк, әмма Болгар белән Җүкәтин бар.

Икенче күзлектән караганда. Җүкәтау «Идегәй» төрки героик дастанында искә алына, биредә батыр «Җүкә тавы аша сикереп чыккан». Бу XV гасыр  дастаны дип санала. Ул XIX гасырда язылган, ә аның әдәби эшкәртелгән «кәгазь» варианты 1929 елда Россиянең төрки телләрдә сөйләшүче милләтләрнең телдән әйтелгән әйберләре буенча барлыкка килгән. Мин әлеге дастанны укып чыктым, ул бик матур, кызыклы, төрле төсле, урыны-урыны белән романтик, урыны белән әкияти язылган. Әмма анда әлеге урыннарның борынгы атамаларына күрсәтмә бар дип тулысы белән әйтергә ышаныч юк.

– Ә елъязмаларда сурәт­ләнүче Җүкәтин бөтен­ләй башка урында булырга мөм­кинме?

– Археологлар ул монда булган дип саныйлар. Әмма табышмак бар. Сәүдә шәһәре тау­да. Иң кирәкле базар. Бирегә китерелгән мехларның күбесе «Виса илләреннән» дип санала. Хәзер болар Удмуртия һәм Коми. Әмма биредә судноларның куркынычсыз тукталышын җиһазлау өчен акватория шактый катлаулы.Аның каравы бу шактый якында – Берняжка янында булырга мөмкин иде. Бу беренчесе. Икенче табышмак: Чистайның Иске татар зиратында XIII һәм XIV гасыр каберлекләре каян барлыкка килгән? Эпиграфик язулары булган таш каберлекләр кыйммәтле әйберләр бит.  Бер үк вакытта әллә ике шәһәр булганмы? Аларның кайсы Җүкәтин?

–Бәлки Җүкәтин хәзерге Чистай территориясендә булгандыр?

– Шундый фикер бар. Әгәр шулай булса, без хәзер булган таудагы җирлек Җүкәтин кнәзлегенең көнбатыш форпосты, ә икенчесе –көнчыгыш форпосты, бүген Змеево урнашкан урын булырга мөмкин. Моңа ныклы археологик дәлилләр юк, әмма шактый җитәрлек эзләнүләр үткәрелгән. Икенче яктан, чистайлы, туган якны өйрәнүче Георгий Иванович Лыков 2000 елларда түбән паркка реконструкция ясаганда күп күләмдә Җүкәтау чорындагы балчык савыт-саба калдыклары табылуын сөйләде. Бәлки анда сәүдә факториясе – базар гына булгандыр. Алтын Урда чорындагы кайсыдыр җирлек безнең хәзерге Чистай территориясендә дә булган, анда мөстәкыйль кешеләр яшәве бәхәссез. Борынгы мөселман зиратында Алтын Урда чорындагы иллегә якын каберлек ташлары табылган. Укылган эпитафийлар арасында «Биредә Маджар казый улы җирләнгән» дигән язу да бар. Казый – дөньяви һәм дини бәхәсләрне хәл итәргә хокуклы чиновник. Бу бик югары дәрәҗә. Георгий Иванович әмир күмелүен раслаучы язу булган таш турында да искә төшерде, әмма мин ул әлеге язуны үзем күрмәдем.

Гомумән алганда, Чулман буе, Кыргый кыр территорияләрен үзләштерүләре, XVI һәм XVII гасырларда аларның нинди булулары хакында сөйләгәндә, гадәттә 1620 елларда Казан ханлыгының иң эре җир биләүчеләренең берсе Савва Аристов (Иван Грозный аны Царев юрт дип атаган) буш җирләрне эшкәртү һәм бай чабулык­ларны үзләштерү өчен Чулманның сул як ярына уң якта урнашкан үз авылларындагы кешеләрне күчерүе дә искә алына. Ул аларны үз иреге белән күчерә. Соңрак ул патша Алексей Михайловичтан әлеге җирләргә хуҗа булуга жалованье грамотасы ала. 1654-1656 еллардагы Писцовларның китабында сул яктагы ярда аның биләмәләре, утызга якын йорт турында укырга мөмкин. Писцовларның китабында әлеге урын» Җүкәтау авылы, шулай ук Никольское « дип атала. Авыл – димәк, Изгеләндерүче Николай Чудотворец хөрмәтенә чиркәү булган. Карталарда бу авыл кайчакта Савва шәһәрлеге дип атала. Шунысы гаҗәп, мин Савва шәһәрлеге дигән исемне 1970 елларда авылның иң өлкән кешеләреннән ишеттем. Ул вакытта чиркәү юк һәм ул Галактионово дип кенә атала иде. Чиста Кыр турында беренче язма 1678 елның исәпкә алу китабында телгә алына: «Чиста Кыр урынында керәшен татарларының өч ясаклы ишегалды».

Игътибарлы укучы һәм Җүкәтау, Җүкәтин шәһәрлеге кунаклары өчен табышмак күп монда: гасыр уртасында бер-берсеннән ерак булмаган ике зур шәһәр булган, аның халкы ислам динен тоткан дип фаразлана. Алар арасында 1930 елларда барлыкка килгән « Заготзерно» складлары һәм аның тирәсендәге поселок – хәзерге Чистай арасында сукмак булган. Әлеге юл аралашу юлы гына түгел, ә шәһәрдә яшәүче өлкәннәр өчен сәламәтлек сукмагы дип саналган. Ә хәзер Чулман причалларын Текә тау белән тоташтыручы яңа трасса барлыкка килгәч, ул юкка чыкты.

Без шәһәребез тарихы турында бөтенләй аз беләбез булып чыга. Бүгенге көндә дәлилле фактларга караганда фаразлаулар күбрәк. Ә бит үткәнне белмәгәннең киләчәге юк. Нәтиҗә гади: безгә калган мирасны планлы фәнни өйрәнү мәҗбүри.