Марат Зартдинов: «Мин өйдә кебек, ләкин күңелем белән әле анда»

Мобилизациядән соң өч ел ярым вакыт узды. Фронттан сугышчылар кайта, аларга тыныч тормышка яңадан күнегергә туры килә, аларның күбесе каты яралар һәм күңел җәрәхәтләре алган. Җәмгыятькә аларның үз-үзләрен тотышын, дөньяга үзгә карашларын аңларга кирәк. Бу әле хәл ителә генә башлаган зур бурыч, чөнки сугыш тәмамланмаган әле. Махсус хәрби операция ветераны, Батырлык ордены кавалеры, Чистай шәһәр Советы депутаты Марат Зартдинов белән без сугыш хәрәкәтләрендә катнашучыларның тыныч тормышны ничек кабул итүләре, яралар алганнан соң психик халәтнең нәрсә икәнлеге һәм моны кичергән гаиләләргә ничек ярдәм итәргә кирәклеге турында сөйләштек.

– Марат Рәфкатович, сез фронтка ничек эләктегез?

– Мине мобилизация буенча чакырдылар, 2022 елның 27 сентябрендә миңа повестка килде һәм 28ендә иртәнге 6да без киттек инде. Бу мобилизацияләнгәннәр белән Чистайдан китүче беренче автобус иде. Башта «Казан-Экспо»га бардык, анда өйрәнүләр уздык һәм 21 октябрьдә безне поездда махсус хәрби операция зонасына озаттылар. 3 ноябрьдә без Сватовога, асфальт заводы районына кердек һәм шулай итеп хезмәтебез башланды.

– Сез үзегезне әзерлекле хис иттегезме?

– Ул вакытта, мөгаен, юктыр. Безнең 1234нче полк мобилизацияләнгән татарстанлылардан иң беренчеләрдән булып китте һәм әле барысы да тиешенчә җайга салынмаган иде. Ул вакытта безгә әзер түгелбез кебек тоела иде. Әмма хәзер мин анда безгә караганда да азрак әзерлекле кешеләр булганын аңлыйм. Болар – резервтагылар һәм чик буе төбәкләреннән мобилизацияләнгәннәр, алар фронт зонасына мобилизация игълан ителгәннән соң ук эләккәннәр. Безгә әзерләнү өчен күпмедер вакыт бирделәр.

– Сезнең нинди дә булса специальләшү бар идеме?

– Ашыгыч хезмәтне мин Түбән Новгород өлкәсендәге 245нче мотоукчылар гвардия полкында миномет расчеты командиры булып үттем. Ләкин мобилизация буенча җәяүле гаскәрләр полкына эләктем. 2023 елда мине бүлекчә командиры итеп билгеләделәр, сержант исеме бирделәр.

– Кайчан һәм кайда каты яраландыгыз?

– 2024 елның 15 мае. Димәк, ел ярымнан аз гына артыграк мин фронтта булдым һәм шул вакыт эчендә ике тапкыр ике атналык ялга кайттым. Кременная янында, безне Сватово-Купянск юнәлешеннән Серебрянск урманчылыгына күчергәч, яраландым.

– Шуннан соң нәрсә булды?

– Минем чагыштырмача барысы да уңышлы килеп чыкты. Мин эвакуация зонасына үзем чыктым, аннан мине Кременнаяга, госпитальгә җибәрделәр, анда кулымны ампутацияләделәр. Аннан Белгородка эләктем, аннары Мәскәү янындагы Вишневский госпиталендә дәваландым. Ике айдан соң мин тернәкләнергә өйгә кайттым, аннары тагын госпитальләрдә яттым. 2025 елның 25 сентябрендә Саклану министрлыгыннан бионик протез алдым. Өч атна дәвамында аннан файдаланырга өйрәттеләр.

– Фронтка киткәнче сезнең һөнәрегез нинди иде?

– Мин  су каналында эшләдем. Шунда, кадрлар бүлегендә, миңа повестка бирделәр. Яраланганнан соң мин үземнең элеккеге эшемдә эшли алмадым, ә башка туры килгәннәре табылмады. Шулай итеп, мин көтмәскә булдым һәм эштән киттем. Өстәвенә, мин өйдә өч ел диярлек булмадым. Өйдә дә ир-ат эшләре җыелган иде. Йорт сатып алдым, анда ремонт ясыйм. Сугышка кадәр минем мавыгуым бар иде, аның белән  шөгыльләнәсем, агачтан эшләнмәләр ясыйсым килә. Мин махсус хәрби операциягә кадәр моның белән шөгыльләнә генә башладым, эш кораллары җыйдым һәм хәзер моның белән ныклап шөгыльләнергә телим.

– Тыныч тормышка кайту психологик яктан авыр булдымы? Аңлашыла торган сәбәпләр аркасында фронттан кайткан кешеләрдә еш кына аларны монда аңламыйлар дигән хис туа, чөнки без алар күргәнне күрмәдек. Сездә шундый хис булдымы?

– Ветераннар тыныч тормыш тойгысын югалталар һәм аларга монда кешеләрнең бераз башка әйберләр белән яшәвенә һәм барысын да үзеңә яраклаштырып булмавына күнегү өчен вакыт кирәк... Әйе, фронттан соң тыныч тормыштагы проблемалар, мәшәкатьләр еш кына әһәмиятсез булып тоела, без кешенең ни өчен мондый игътибарга лаек булмаган әйберләр аркасында борчылуын аңлый алмыйбыз. Әгәр кеше фронтта командалык итә торган урынны били икән, ул командалык итәргә күнеккән һәм фронтта мондагы кебек түгел. Тыныч тормышта син җитәкчелекнең боерыгын бурыч буларак кабул итәсең, аны үтәргә, әлбәттә, тырышачаксың, ләкин килеп чыкмаса – бернинди куркыныч та юк. Ә анда кешеләр бурычны ничек кенә булса да үтәргә кирәклегенә күнегәләр. Гади генә әйткәндә, син өйдә балаларга савыт-саба юарга кушасың һәм ун минуттан соң да әле ул эшләнмәгән була. Үз-үзеңә шуны исеңә төшерергә туры килә: бу – өй, ярты сәгатьтән юсалар да бернинди куркыныч та юк…

– Сез сабыр кешеме?

– Төрле хәлләр була. Фронттан кайткан кешеләрдә психологик тайпылышлар бар. Яралар алганнан соң кеше стресс кичерә. Мин өч сәгать психолог белән аралаштым һәм миңа җәрәхәтләр алганнан соң психик тайпылышлар барлыгын раслау өчен бер балл җитмәде, Ул булган кешеләр психолог консультациясен алырга тиеш. Монда тагын шундый нәрсә бар: бездә махсус хәрби операциядә катнашучыларга, ветераннарга психологлар ярдәме бар, хәтта гаиләләргә ярдәм дә бар... Бездә Чистайда менә дигән «Статус» үзәге ачылды (Ленин ур., 55), анда минем хатынымны да чакырдылар. Бу бушану чыннан да рухи тотрыклылыкны торгызырга ярдәм итә. Ләкин нәкъ менә тайпылышлар булган кешеләр белән эш алып барылмый. Гаилә көндәлек тормышта алар белән үзен ничек тотарга тиешлеге аңлатылмый. Чөнки тернәкләнүнең, җайлашуның иң яхшы ысулы – гаиләдәге яхшы мөнәсәбәтләр. Гаилә әгъзаларына, гаиләдә низаглар булмасын өчен, фронттан кайткан кешедә бу психологик проблемага ничек җавап бирергә кирәклеген аңлатмыйлар. Минем шундый танышларым бар, алар мисалында мин моны үз күзләрем белән күрәм.

Безнең эш тагын да катлаулана, чөнки Чистай шәһәре зур түгел һәм күңел җәрәхәтләре булган кешегә монда мөмкинлекләр һәм кызыксынулар буенча шөгыль табуы авыр. 

– Сезне «Статус» үзәгенә лекция укырга, үз тәҗрибәгез белән уртаклашырга чакырмадылармы? Кешеләр бит фронттан кайта, күңел җәрәхәтләре булган кешеләр белән аралашу проблемасы үсәчәк кенә.

– Юк, мин үземне әлегә мондый сыйфатта карамадым... Әлбәттә, моңа аңлап карарга, мондый вакытта үзеңне шул кешегә карата дөрес тотарга, кешенең моны явызлыктан эшләмәвен аңларга өйрәнергә һәм өйрәтергә кирәк.

– Сез үз сүзләрегез белән мондый халәтнең нәрсә икәнен аңлата аласызмы? Аның билгеләре нинди?

– Бу, мәсәлән, кинәт кәеф үзгәрү. Кешеләргә көлке булып тоелган нәрсәләр мондый кешегә көлке булмаска мөмкин. Яки киресенчә: кешеләр елый, ә сиңа бу юк-бар кебек тоела. Барысы да син сугышта күргәннәрең аркасында шулай килеп чыга. Сиңа хәзер кешеләр чебеннән фил ясыйлар кебек тоела, ә алар син безнең проблемаларны аңламыйсың дип үпкәлиләр. Өстәвенә, махсус хәрби операция әле тәмамланмаган. Мин ел ярымга якын окопларда булдым, күп кешеләр белән таныштым, аларның кайберләре инде исән түгел, кайберләре белән мин даими рәвештә шалтыратышып торам. Мин өйдә кебек, ләкин күңелем белән әле анда. Син андагы кешеләр өчен борчыласың һәм бу халәт сине җибәрми. Ничек җибәрсен, бу бит әле дәвам итә.

Миңа фронттагы хәзерге вәзгыять кайсыдыр ягы белән Беренче бөтендөнья сугышын хәтерләтә, ул вакытта яңа кораллар – кассета сугыш кирәк-яраклары, газ барлыкка килде. Махсус хәрби операциядә шулай ук без әзер булмаган яңа технологияләр барлыкка килде. Хәзер тәҗрибә туплыйбыз.

– Ә әлеге күңел халәте артында һәрвакыт ниндидер каты яралар тора, бу шулаймы?

– Әйе, моның артында шок тора һәм бу еш кына үзең алган яралардан түгел, бәлки якын иптәшләреңнең һәлак булуыннан. Хәтта фронттагы тормыш шартлары да моңа сәбәпче була ала. Мобилизацияләнгәннәр анда өч ел ярым яши инде, ә кайберләренең бишенче елы киткән. Бу бик зур вакыт. Хәтта син дүрт ел буена ботка пешерсәң дә һәм синең аша үткән сугышчыларны күп күрсәң дә, хәтта бу да стресс.

– Сугышчыларның гаилә әгъзалары да ниндидер мәгънәдә стресс кичерә дип әйтеп буламы?

– Менә күз алдына китерегез: сезнең гаиләгез, ирегез бар, барысы да әйбәт. Һәм ул көтмәгәндә фронтка китә, сез ялгыз каласыз. Һәм бу кинәт килеп чыга, мәсәлән, аерылышу вакытындагы кебек түгел. Моннан тыш, сез көн саен ирегез, улыгыз, әтиегез турында борчыласыз һәм кинәт ул элемтәгә чыкмый башлый. Ә сез аның белән булган кешеләрнең һәлак булуы турындагы хәбәрләрне күрәсез. Сезгә берәү дә бернәрсә дә әйтми. Ничек белергә? Кайчак егетләр үзләре дә алган яралар турында гаиләләренә сөйләмиләр. Хатыным дүрт ярамның икесе турында белми иде. Беренчесе һәм соңгысы турында гына белә иде. Шулай булгач, хатыннар, аналар, балалар атна буе, кайчакта айлар буе шундый халәттә торалар.

– Өйдән килгән посылкалар фронтта кадерлеме?

– Әлбәттә, посылкалар, хатлар бик кадерле. Бездә хатлар тутырылган бер тартма бар иде. Кайчагында берәү, моңсуланып киткәч, утырып, аларны бөтен кешегә кычкырып укый иде. Шундый моментлар да булды.

– Сез мәктәпләрдә Батырлык дәресләре үткәрәсез. Анда нәрсә турында сөйлисез? Сезнең яныгызга әтиләре фронттан кайткан яки, бәлки, һәлак булган балалар килгәне булдымы?

– Безнең заманда мәктәпләр ябык системага әйләнде. Хәзер анда аралашу бик авыр. Дәрестә балалар, әлбәттә, сораулар бирәләр. Хәзер мин аларга нәрсә кызык икәнен аңлыйм инде. Рәтләр арасыннан узам, һәркем белән исәнләшәм. Аларга электрон кулымны кысарга ирек бирәм. Алар әкренләп ачыла башлыйлар, елмаялар, сораша башлыйлар.

– Сез шәһәр Советына депутатлыкка сайланганда гражданнарның фронттан кайтканнарга ышаныч белән каравын сиздегезме? Алар чыннан да тормышны белгән кешеләр буларак кабул ителә бит.

– Мөгаен, андый нәрсә бардыр. Ләкин монда кешеләрне артык өметләндермәү мөһим, бу бит безнең өчен яңа юл, аңа да ияләшергә кирәк. Мин элек депутат булырмын дип уйламаган да идем.

– Фронттан кайтучылар турында җәмгыять нинди мөһим нәрсәне аңларга тиеш? Алар белән сөйләшкәндә үзеңне ничек тотарга кирәк?

– Үзеңне гадәттәгечә тотарга кирәк, ләкин сугышчы нәрсәдер дөрес әйтмәсә, кискен җавап бирмәскә. Бәлки, ул беркемгә дә кагылырга теләмәгәндер. Бәлки, ул стресс аркасында уйлаганын түгел, ә башка нәрсә хакында сөйлидер. Кайвакыт дәшмәскә яки йомшак формада төзәтергә кирәк. Сабыррак булырга, гаилә әгъзаларына карата да. Күпчелек очракта хәзерге вакытта ветераннар инвалидлар бит. Димәк, гаиләләрдә яңа проблемалар барлыкка килгән. Ярый әле минем кулым гына юк. Ә ике аягы да булмаган кешеләр бар, аларның хатыннарына иртәдән үк ирләренә ярдәм итәргә кирәк. Шуның аркасында ул эшкә соңга калырга мөмкин һәм әгәр аңа моның өчен кычкырсалар, шелтә белдерсәләр, ул өенә стресс белән кайтачак. Һәм шушы халәте аркасында якын кешесенә ачуланырга мөмкин, шуннан тагын да начаррак булачак. Сабыррак булырга кирәк. 

Татьяна Шабаева әңгәмә корды