Чистайда «Метеор», яңа суднолар һәм ел әйләнәсе навигация

2025 елда Чистайның елга тормышында яхшы вакыйгалар булды: яңа причал эшли башлады, теплоходлар янә килә башлады, ә навигация тәмамланганда күптән көтелгән «Метеор» барлыкка килде. Татарстан Республикасы флоты башлыгы, Чистайда туып-үскән Роман Лизалин моның белән эш бетмәячәк, яхшы якка үзгәрешләр әле булачак, дип ышандырды. Флот – Чистайга һәм Чистай флотка нәрсә бирә – безнең әңгәмә шул хакта.

– Роман Евгеньевич, 2025 ел навигациясендә нәрсәләрне билгеләп үтәргә мөмкин? Метеор йөри башлаганын беләм…

– Әйе, метеорлар китте, өстәвенә, барысы да. Без Горький исемендәге завод белән бергә күпме көч һәм энергия сарыф иттек! Безнең өчен бу намус мәсьәләсе, диделәр алар һәм, чыннан да, әлеге хәлдән намус белән чыктылар. Моннан тыш, безнең компания өч яңа судно сатып алды. Болар – «Капитан Чистополов» пассажир елга теплоходы һәм ике яңа метеор, алар камилләштерелгән, аларда моңа кадәр булган судноларның җитешсезлекләре исәпкә алынган. Быел ук без һава мендәрендә ике яңа судно китерү турында килешү төзедек. «Югары Ослан – Казан» маршруты буенча ел әйләнәсе кичү планлаштырабыз. Бу безнең өчен яңа тарих. Бу кырыктан артык урынга исәпләнгән тулы кыйммәтле «автобуслар»!

Республика җитәкчелеге ярдәмендә Чистай шәһәренең яңа причалын үз балансыбызга алдык. Транспорт куркынычсызлыгын тәэмин иттек, барлык рөхсәт документларын алдык. Шулай итеп, 2025 ел вакыйгаларга бай булды. Причалны ачу навигация башында ук булмады, ә уртасында диярлек, бу алдан планлаштырыла торган круиз ташуларында чагылды. Ләкин шулай да Чистайга теплоходлар килде. Ә быел күбрәк суднолар керер дип өметләнәбез, Чистай, Түбән Кама, Алабуганы да колачлап, «Казан – Яр Чаллы» пассажирлар рейсын да планлаштырабыз. Болар барысы да элек тә булган, ләкин элек нәкъ менә пассажирлар ташуга күбрәк басым ясалган булса, ә хәзер ул күбрәк туристик маршрут. Күпләргә автобуслар туйдырды инде.

– Елга суднолары туйдырмасмы? «Метеор»да палубага чыгу мөмкинлеге дә юк бит…

– Һава мендәрендәге судноларга килгәндә, монда палубага чыгу мөмкинлеге түгел, ә кешеләрне эшкә йөртү өчен тизлек мөһим. Әгәр без кешеләрне, мәсәлән, Чистайдан Мамадышка йөртә алачак суднолар турында сөйләсәк, Нократ – сай елга һәм анда суда утыру тирәнлеге зур булмаган, яхшы сыйдырышлы һәм чагыштырмача зур тизлектәге суднолар кирәк. СССРда андый суднолар бер «Заря» иде. Һәм без, бәлки, 2027 елда ук булыр, «Заря» аналогын, әмма башка дәрәҗәдә уңайлылык белән сатып алырга телибез. Хәзерге вакытта мондый судноларда палубалар чыннан да юк.

– Ә Нократ елгасы турында нәрсә әйтә аласыз? 2024 елда сез бу елга буенча суднолар йөрү мөмкинлеге турында әйткән идегез.

– Еракка китәсем килми, әмма Хөкүмәт һәм Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Нургали улы Миңнеханов безне хуплыйлар, яңа идеяләр тәкъдим итүебезне телиләр. Ышандырып әйтә алам: без кешеләрне Нократ буйлап йөртәчәкбез, без шуңа таба барабыз. Безнең командада яшь, креатив кешеләр күп! Яшьлек һәм тәҗрибәнең кулга-кул тотынышып баруы мөһим. Без бу кышта барлык судноларда диярлек двигательләрне яңаларына алыштырдык. Унике двигатель, алты дизель-генератор җайланмасы сатып алдык, Кама Тамагы юнәлешенә җибәрергә планлаштырылган «Восход-74» судносын торгызабыз.

– Россиядә суднолар төзү турындагы яңалыклар, гадәттә, борчу тудыра: ул ихтыяҗларга җавап бирми, бурычлары бар... Ни өчен шулай?

– Россиядә флот берәмлекләре бик күп. Ләкин бу флотның күпчелек өлеше – илле, алтмыш елдан узган. Һәм шактый озак вакыт, егерме һәм аннан да күбрәк ел, флотның «картая» баруына берәү дә игътибар итмәде. Бездә дә иске суднолар бар, аларда озак вакыт капиталь кертемнәр ясалмады. Һәм хәзер аларны тиз арада яңаларына алыштырып булмый. Зур судноны төзү вакыты биш елга кадәр җитә, хәтта кечкенә суднолар да ике ел төзелә. Һәм мин хәзер хәрби суднолар турында әйтмим – бары тик гражданлык суднолары турында гына сүз бара. Әмма мин үзем 2013 елдан, капитан-сынаучы буларак, Горький исемендәге Яшел Үзән заводында күп санлы суднолар кабул иттем. Һәм шуны әйтә алам: Россиядә бу кадәр суднолар күптән төзелгәне юк иде. Әмма күпме суднолар кирәклеген исәпкә алсак, хәтта бары тик «гражданка өчен» эшләгәндә дә, төзелеш тагын ун ел, хәтта күбрәк тә дәвам итәргә тиеш. Проблемалар бар, комплектлаучы әйберләргә дә – аерым алганда, энергетика җайланмаларына кайбер сораулар бар. Двигательне тиз генә төзеп булмый бит. Бигрәк тә без тизйөрешле суднолар турында сөйләсәк. Монда әлегә бушлык. Тизйөрешле двигательләргә карата аерым таләпләр бар: алар бер үк вакытта кече габаритлы да, куәтле дә булырга тиеш. Һәм монда безгә, ни кызганыч, үзебезнең Кытай партнерларына йөз тотарга туры килә. Гәрчә Россиядә дә эшләнмәләр ясау бара. Бәлки, биш елдан соң безнең үз двигателебез булыр. Әмма без бу биш елда да суднолар төзеячәкбез бит.

– Татарстанның бу чиратта өстенлеге бармы?

– Монда безнең уникаль төбәктә яшәвебез мөһим. Чулман һәм Идел кебек ике зур елга тагын кайда бар? Ә бит безнең Нократ та, Зөя дә бар әле. Яшел Үзәндә үзебезнең судно төзү кластерыбыз, ремонт предприятиеләре бар (гәрчә алар чыннан да хәзер артык йөкләнгән булса да). Ә иң мөһиме – бездә көчле базалы уку йорты, Идел дәүләт су транспорты университеты бар. 2023 елда бездә кадрлар кытлыгы булды. 2024 елда кешеләр «ТР флоты» кебек компания барлыгын ишеткәч, бераз җиңелрәк булды. 2025 елда кадрлар кытлыгы берничә тапкырга кимеде. Ә 2026 елда без, гомумән, кадрлар кытлыгы турында онытачакбыз дип ышанасым килә.

– Чистай кадрлар кытлыгын тулыландыруга өлеш кертәме?

– Әлбәттә. Бу, гомумән, аерым тарих: Чистай – елгачылар шәһәре һәм анда кешеләрне туплау җиңелрәк. Чистайда без хәзер «Мошка» – «Мо-123» елга трамваена техник ремонт ясадык, анда яңа генератор урнаштырдык. Безнең Чистайда кадрлар менә дигән. Болар – капитан Александр Иванович Федосеев та, причал начальнигы Евгений Геннадьевич Малышев та. Без киләчәктә Чистай юнәлешен киңәйтергә ниятлибез. Планда – Нократ елгасына, Мамадышка, Нократ Аланына бару өчен суднолар сатып алу. 

– Чулманда су дәрәҗәсе нинди? Саегу сезгә кагылдымы?

– Безгә кагылмады, әмма тормышны катлауландырды: эре тонналы судноларны бер причалга гына куярга туры килде. Менә коры йөк ташучыларга чыннан да авыррак булды. Элек алар ярга якын киләләр иде, хәзер моны эшли алмыйлар. Без суның эш дәрәҗәсе тотрыклы булу яклы, бу мәсьәләдә минем белән барлык елгачылар да килешер дип уйлыйм. Без сусаклагычта яшәгәнгә күрә, монда су дәрәҗәсен кеше көйләвен аңларга кирәк.

– Су трамвае Кызыл Ярга кадәр генә йөреячәкме?

– Ул бит акрын йөри. Әгәр без «КС»ны сатып алсак, ул чагында кешеләрне Коры Бүрсеткә кадәр дә, Соколокка кадәр дә, аннан ераккарак та алып барырга мөмкин булачак. Чөнки анда тизлек кырыктан артык, иллегә якын. Әмма без, бәлки, бу «Мошка»да да туристлар өчен коммерцияле сәфәрләр башкара алырбыз.

– Чистайга карата тагын нинди планнарыгыз бар?

– Сатып алган суднолардан тыш, без елына тагын ике-өч судноны җитди ремонтлыйбыз, дебаркадерларны торгызу белән шөгыльләнәбез. Әлбәттә, Чистай суднолар ремонтлау заводы кебек предприятие безгә судноларыбызны активрак торгызырга һәм ремонтларга мөмкинлек бирер иде. Әгәр безгә шундый бурыч куелса, заводның үзен торгызырга кирәк булуга да карамастан, без бу эшкә алынырга әзербез. Ләкин Чистай, әйткәнемчә, елгачылар шәһәре, сәгать заводы һәм суднолар ремонтлау заводы – болар шәһәр төзүче предприятиеләр иде. Һәм суднолар ремонтлау предприятиесенең бу кластерын аякка бастырырга мөмкин. Әгәр шундый йөкләмә, сәяси карар булса – без алыначакбыз. Моның өчен кешеләр бар.

– Сезне Чистайда «казанныкылар» дип кабул итмиләрме?

– Без нишләп «казанныкылар» булыйк? Мин, гомумән, Татарстан кешеләрен шәһәрләргә бүлүдән туктадым. Алар барысы да безнең татарстанлылар, безнең уникаль республика кешеләре дип саныйм. Әмма бездә Чабаксардан, Мари-Элдан килгән кешеләр дә эшли. Бездә җитди, зур команда. Яшьләр дә безнең предприятиеләргә теләп киләләр.