Чистай шәһәренең йөзе: безгә нәрсә кадерле һәм без нәрсәне үзгәртергә телибез

«Статус» үзәгендә чистайлыларның шәһәрне төзекләндерү буенча белгечләр белән очрашуы – иҗтимагый фикер алышулар узды. Сүз Чистай дизайн-кодын булдыру турында барды. Минем колакка «дизайн-код» һәм «брендлау» сүзләре шактый томанлы, катлаулы һәм күперенке яңгырады.

Дизайн-код – шәһәр кешеләр белән сөйләшә торган тел, ә брендлау – ул шул ук вакытта әйтергә теләгән иң мөһиме. Әлбәттә, нәтиҗәдә телне дә, мәгънәләрне дә кешеләр билгели, әмма без шәһәрне теләсә нәрсә һәм теләсә ничек сөйләргә мәҗбүр итә алмыйбыз, аның үз тарихы, үз холкы бар. Ә без «шәһәр сөйләме» истә калсын һәм күңелгә кереп калсын өчен аны көчәйтергә һәм ассызыкларга теләгәнне сайлый алабыз. Чистайлыларның июнь аенда белгечләр белән очрашуының мәгънәсен мин менә шулай аңладым.

«Тамга» шәһәр тикшеренүләре институты җитәкчесе Марья Леонтьева аңлатканча, алар Чистай белән биш ел эшлиләр һәм бу эш Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Нургали улы Миңнеханов кушуы буенча алып барыла. Леонтьева – шәһәр мәгънәләрен күрсәтергә ярдәм итүче социолог, ә гамәли тормышка ашыру белән «Код» архитектура бюросы шөгыльләнә.

– Һәр шәһәрнең үз йөзе бар, әмма тарихи җирлек статусына ия булган шәһәрләрнең тагын да тәэсирле һәм башкалардан олырак йөзләре бар, – дип мактады ул Чистайны.

Алга таба әңгәмә бу йөзның тарихилыгы, мәдәнилеге һәм, мәсәлән, эшмәкәрләрнең шәһәр кешеләрендә һәм туристларда акча эшләргә теләүләре арасында балансны ничек сакларга кирәклеге турында сүз барды, ә моның өчен кешеләр аларга нәрсә сатып алырга тәкъдим итүләрен яхшы күрергә тиешләр. Яшьләр өлкәнрәк яшьтәге кешеләргә караганда башка өстенлекләргә ия булырга мөмкин, җирле халык еш кына шәһәргә туристларга караганда башка таләпләр куя – болар барысы да баланслар (ә кайчакта «киеренкелекләр» дә), аларны күздә тотарга кирәк.

Барыннан да элек шәһәрнең дизайн-коды – фасадлар, элмә такталар, адрес язылган табличкалар, кече архитектура формалары. Моның өчен шәһәрнең өстенлек итүче төсләрен билгеләргә, анда тарту нокталарының кайда булуын, Чистайның без горурлана торган төп кыйммәтләренең нинди булуын аңларга кирәк. Мәсәлән, төп кыйммәт – шәһәр урамнарыннан күренеп торган Чулман гына булса да, аның визуаль чүп-чар: электр чыбыклары, реклама баннерлары, хәрабәләр һәм башкалар белән тулмавы мөһим. 

«Код» архитектура бюросыннан Анастасия Конарева сөйләгәнчә, аларның Чистайга килүенең максаты – чистайлыларның фикерләрен, тәкъдимнәрен туплап, шәһәрнең визуаль йөзен җайга салу. Бу эш августка кадәр дәвам итәчәк, ул вакытта финал фикер алышу булачак. Аның сүзләренә караганда, «дизайн-код» – шәһәр мохитендә үз-үзеңне дөрес тоту кагыйдәләре, ә бренд – аны башка шәһәрләр арасында аерып торучы шәһәр йөзе. Боларның барысын да чистайлылар белән килештерергә кирәк. Мәсәлән, фасадлар һәм аларда элмә такталар тәэсирне югалтмас өчен, бербөтен итеп кабул ителергә тиеш. Тарихи үзәк кенә түгел, хәтта шәһәр буйлап җәмәгать транспорты тукталышларын да аерылып торырлык итеп эшләргә мөмкин. Анастасия сүзләренә караганда, Чистайда алар проблемалар күргән – мәсәлән, реклама мәгълүматының тәкъдим ителүендә. Ә бит Чистай – федераль әһәмияткә ия тарихи җирлек статусына ия булган Татарстан Республикасының нибары ике шәһәренең берсе.

Әмма читтән килгән архитекторларда шәһәрнең күләмле образы формалашу өчен аларга чистайлыларның фикере бик кирәк. Ул да төрле булырга мөмкин, чөнки безнең һәрберебезнең үз яраткан урыннары һәм шәһәр үзенчәлекләре бар.

 – Мин, мәсәлән, балалар бакчасы янындагы күңелле арысланнарны бик яратам, – дип уртаклашты Марья Леонтьева. – Алар зур архитектур кыйммәткә ия дип әйтеп булмый, ләкин мин аларны Чистай буйлап йөргәндә очратырга яратам.

Димәк, вак-төякне дә хәтердә саклап калырга һәм шәхси мәгънә алырга мөмкин. Моны дизайн-кодны эшләүдә катнашканда аңлау мөһим, чөнки без вак-төякләрне исәпкә алмыйбыз, аларны искә төшереп тору урынлы түгел дип саныйбыз, ә бу алай түгел. Кече архитектура формасы да (бу арысланнар кебек), шәһәр мәйданы янында ни өчендер кисеп алынган хуш исле юкә дә, юкка чыгарылган бизәкле йөзлекләр дә, Бутлеров урамындагы куну урыны бинасыннан юкка чыккан коеп ясалган бизәкле элементлар да – вак-төякләр, алардан стиль барлыкка килә һәм алар юкка чыкканда югала.

– Минем өчен бик зур кыйммәт – үзәк урамнар буйлап йөргәндә, еракта Чулманны һәм урманны күрү, – диде Чистай музей-тыюлыгы директоры Светлана Скучаева. – Чистайның төп кыйммәте – аның архитектура күренеше һәм табигый ландшафтының уникаль ярашуы, моны кунаклар да, шәһәр халкы да билгеләп үтә. Әмма барлык яшәүчеләр дә тарихи үзәкнең кыйммәтен аңламый, кайберәүләр өчен бу иске биналар гына. Чистайлылар, ни кызганыч, ниндидер конструктив әйбер тәкъдим итүгә караганда, эшләнгәннәрне ешрак тәнкыйтьлиләр.

Шуңа күрә дизайн-код, гомуми ориентир буларак, шәһәргә кирәк.

«Гаро» заводы биеклегеннән Чулманның ачык күренеше дә, матур йортлар да, гасырлар буе үскән агачлар да, чишмәләр дә, стадионнан Текә Тауга кадәр «сәламәтлек сукмагы» да кадерле булырга мөмкин... Болар барысы да шәһәр халкына гадәти, көндәлек, һәркайдагы кебек тоелырга мөмкин (ә чынлыкта алай түгел). Әгәр без моның кыйммәтләр икәнен аңламасак, алар игътибарсыз калачак һәм юкка чыгачак.    

Очрашуда проблема буларак реклама бизәлешенең чуарлыгы, мемориаль такталарның алар урнашкан биналарга туры килмәве, төзекләндерелмәгән буш урыннар, күрсәткечләрнең, халык белән аралашуның, биналарның тышкы кыяфәтен контрольдә тоту өчен уңайлы коралларның, ике яр буен бер җәяүлеләр маршрутына тоташтырырлык Берняжка аша җәяүлеләр күперенең булмавы аталды... Әлбәттә, дизайн-код күпер мәсьәләсен хәл итмәячәк. Ләкин мондый темаларны, алар онытылмасын өчен, кабат-кабат әйтергә кирәк һәм алар шәһәрнең үзенчәлегенә, аның дустанә йөзенә турыдан-туры кагыла.

– Чистайча ничек була? Бәлки, бу катлаулы сораудыр, ләкин без аңа җавап бирә алсак, бу иң зур җиңү булачак, – диде Марья Леонтьева, очрашуның мәгънәсен аңлатып. – Ниндидер шәһәр проектлары эшләнгәндә һәм максатка ирешмәгәндә, шуны әйтәсе килә: сез рецептны граммнарда бирегез һәм без тиешенчә эшләячәкбез. Ләкин без сездән башка аңламаячакбыз.

Барлык чистайлылар рецептка үз граммнарын кертү һәм үз шәһәрләренең тышкы кыяфәте турында нәрсә уйлауларын сөйләү өчен аноним сораштыруда катнаша алалар.

Сораштыру узып, үз тәкъдимнәрегезне һәм фикерләрегезне куар-код буенча калдырырга мөмкин: https://forms.yandex.ru/u/6a2ed07c84227c759570e4ea/